نگارینه هنر اسلامی

نگارینه هنر اسلامی

بازآفرینی نقوش و نوع بیانگری در هنر تشعیر دوره‌های تیموری و صفوی با رویکرد بصری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه مازندران
2 دانشکده هنر و معماری دانشگاه مازندران
3 دانشکده هنر و معماری مازندران
چکیده
طراحی تشعیر طی گذر زمان همگام بانگارگری ‌ایران تکامل یافته و از ارزش خاص خود برخوردار بوده است. در تشعیر، حاشیه اطراف قاب تصویر، با انواع تصاویر حیوانی و نقوش گیاهی پدیدآمده که اغلب متناسب با قالب و محتوای خاص خود مصور و بازآفرینی شده اند. در پژوهش حاضر با واکاوی 9 نمونه از آثارتشعیر و گزینش نقوش ویژه و منتخب دو دوره تیموری و صفوی و در راستای شیوه پردازش تصویر از سوی تشعیرسازان و با هدف شناسایی روش‌های بازآفرینی نقوش و طریقه بیانگری و پیام‌گذاری، این سوال‌ها را مطرح نموده که با توجه به تصاویر مورد استفاده در آثار تشعیر دوره‌های تیموری و صفوی، روند بازآفرینی نقوش با رویکرد بصری چگونه بوده و کیفیت بیانی و نوع پیام‌گذاری آنها چگونه تبیین شده است؟ تجزیه و تحلیل آثار بارویکرد بصری است. روش پژوهش، توصیفی و تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات به صورت اسنادی و کتابخانه‌ای است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد تشعیرسازان با پنج روش واقع‌گرا، انتزاع، نمادگرا، آرمانگرا و هیجانی، نقوش و تصاویر خود را طراحی و بازآفرینی کرده و به انواع متنوعی از بیانگری و پیام گذاری دست یافته اند. ‌این روند از دوره تیموری تاصفوی روبه تکامل رفته و نقوش به همراه فضاسازی بصری با روایت چند وجهی معناسازی شده‌اند. روش واقع‌گرا وتوجه به ظواهر طرح‌ها در نقوش تشعیر دو دوره مورد مطالعه، کمترمشاهده شده و استفاده از چهار روش بازآفرینی همراه با پیام گذاری رو به افزایش بوده است.

کلمات کلیدی: تشعیر، نقوش، بیانگری، بازآفرینی، پیام، بصری
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Recreation of Motifs and Modes of Expression in the Art of Tash‘ir during the Timurid and Safavid Periods with a Visual Approach

نویسندگان English

Hengameh Shahgholi dastgerdi 2
Mohamad Azamzadeh 2
Homayoun Haj Mohammad Hosseini 3
2 Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran
3 Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran
چکیده English

طراحی تشعیر طی گذر زمان همگام بانگارگری ‌ایران تکامل یافته و از ارزش خاص خود برخوردار بوده است. در تشعیر، حاشیه اطراف قاب تصویر، با انواع تصاویر حیوانی و نقوش گیاهی پدیدآمده که اغلب متناسب با قالب و محتوای خاص خود مصور و بازآفرینی شده اند. در پژوهش حاضر با واکاوی 9 نمونه از آثارتشعیر و گزینش نقوش ویژه و منتخب دو دوره تیموری و صفوی و در راستای شیوه پردازش تصویر از سوی تشعیرسازان و با هدف شناسایی روش‌های بازآفرینی نقوش و طریقه بیانگری و پیام‌گذاری، این سوال‌ها را مطرح نموده که با توجه به تصاویر مورد استفاده در آثار تشعیر دوره‌های تیموری و صفوی، روند بازآفرینی نقوش با رویکرد بصری چگونه بوده و کیفیت بیانی و نوع پیام‌گذاری آنها چگونه تبیین شده است؟ تجزیه و تحلیل آثار بارویکرد بصری است. روش پژوهش، توصیفی و تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات به صورت اسنادی و کتابخانه‌ای است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد تشعیرسازان با پنج روش واقع‌گرا، انتزاع، نمادگرا، آرمانگرا و هیجانی، نقوش و تصاویر خود را طراحی و بازآفرینی کرده و به انواع متنوعی از بیانگری و پیام گذاری دست یافته اند. ‌این روند از دوره تیموری تاصفوی روبه تکامل رفته و نقوش به همراه فضاسازی بصری با روایت چند وجهی معناسازی شده‌اند. روش واقع‌گرا وتوجه به ظواهر طرح‌ها در نقوش تشعیر دو دوره مورد مطالعه، کمترمشاهده شده و استفاده از چهار روش بازآفرینی همراه با پیام گذاری رو به افزایش بوده است.

کلمات کلیدی: تشعیر، نقوش، بیانگری، بازآفرینی، پیام، بصری

کلیدواژه‌ها English

: Tashʿir
Motifs
Expressiveness
Reinterpretation
Visual Messaging
ابهام پوپ، آرتور (1387)، سیری در هنرهای‌ایران، از دوران پیش از تاریخ تا امروز، تهران: علمی و فرهنگی.
آژند، یعقوب (1387). مکتب نگارگری تبریز (مشهد و قزوین). تهران: فرهنگستان هنر.
الیاده، میرچا (1384). اسطوره بازگشت جاودانه، ترجمه: بهمن سرکارتی، تهران: سروش.
اسحاقپور، یوسف، ارجمند، جمشید (1379)، مینیاتور ایرانی، رنگهای نور: آینه و باغ. فرزان روز.
اشرفی، محمد مهدی، (1388)، از بهزاد تا رضا عباسی؛ سیر تکاملی مینیاتور در سده دهم و اوایل سده یازدهم هجری. مترجم: نسترن زندی. تهران: فرهنگستان هنر.
بینیون، لورنس، ویلکینسون، جی. و. س و گری، بازیل (1367). سیر تاریخ نقاشی ایران. تهران: امیرکبیر.
پاکباز، رویین (1386)، نقاشی‌ایران از دیروز تا امروز، تهران: انتشارات زرین و سیمین.
ـــــــــــــ، (1393). دایره المعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر.
جعفریان، رسول (1377)، تاریخ‌ایران اسلامی، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه.
حاصلی، کرمعلی (1372). طراحی و نقش در فرش ایران، فرش، دوره اول، ش 2.
دانیس، ادونیس (1389)، مبادی سواد بصری، ترجمه: مسعود سپهر. تهران: سروش
دوازده امامی، زهره و بانکی زاده، زهرا (1392). تحلیل و تطبیق صفحه­آرایی در دو نگاره از شاهنامه بایسنقری و شاهنامه طهماسبی، دو فصلنامه علمی ـ پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، شماره نوزدهم، ص 95 تا 110.
حسینی راد، عبدالمجید. (1384). شاهکارهای نگارگری ایران. تهران: مؤسسه توسعه هنرهای تجسمی.
سودآور، ابوالعلا (1380)، هنر دربارهای‌ایران، ترجمه: ناهید محمد شمیرانی، تهران: کارنگ
کپس، جئورگی (1368). زبان تصویر، مترجم: فیروزه مهاجر، تهران: انتشارات سروش.
کنبای، شیلا، (1381)، نگارگری‌ایرانی، ترجمه: مهناز شایسته فر، تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
ــــــــــــ، (1387)، عصر طلایی هنر‌ایران، ترجمه: حسین افشار، تهران: نشر مرکز.
کونل، ارنست و دیگران (بی تا).  اسلیمی و ختایی و گل‌های شاه عباسی، تهران: فرهنگسرا.
مایل هروی، نجیب (1372). کتاب آرایی در تمدن اسلامی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
مجرد تاکستانی، اردشیر (1370)، تشعیر در هنرهای کتاب آرایی، تهران: فرهنگسرا.
ـــــــــــــــــــــــ (1376)، مبانی نقاشی‌ایران، تهران: یساولی.
مراثی، محسن (1384). مارپیچ طلایی در طبیعت و هنرهای اسلامی، نگره، شماره 1، 35-44.
معین، محمد (1387). فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر.
مکی نژاد، مهدی (1393).  مرکز گرایی، تقارن و تکرار در هنرهای سنتی ایران، کیمیای هنر، شماره 3، دوره 10، 99-108.
منصوری، سید امیر (1384). درآمدی بر زیبایی شناسی باغ ایرانی، باغ نظر، شماره 2،  58-63.
همایونفرخ، رکن­الدین (1390). سهم ایرانیان در پیدایش و آفرینش خط در جهان، تهران: اساطیر.
یاحقی، محمدجعفر (1386). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی، تهران: معاصر.
یزدی، شرف­الدین علی (1336). ظفرنامه تیموری، تهران: امیرکبیر.
 
 
Simpson, M.S., (1977),Arab and Persian Painting in the Fogg Art Museum, Cambridge (Mass).
Titley, Norah M. (1984). persian miniature painting and its influence on the art of turkey
 and india. london: the british library.
URL1: https://library.si.edu/digital-library.
URL2:https://gulbenkian. pt/museum/en/?s=iran+painting&page=1&per_page=20
URL3:https://commons. wikimedia. org/ wiki/ File:Divan_of_Sultan _Husayn_ Baiqara_MET_DP235814. jpg
دوره 13، شماره 31
مرداد 1405
صفحه 39-54

  • تاریخ دریافت 04 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 07 اردیبهشت 1405