نگارینه هنر اسلامی

نگارینه هنر اسلامی

خوانش ترامتنیت یادگارنویسی‌ رمزی درب ورودی مسجد بایزید بسطامی در شاهرود-سمنان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه هنرهای صناعی، دانشکده هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز
2 دانشجوی دکتری هنر اسلامی دانشکده هنرهای صناعی دانشگاه هنراسلامی تبریز
چکیده
یادگارنویسی‌های رمزی در فضاهای معماری به‌عنوان کنش‌های نوشتاری غیررسمی، در بسیاری از مطالعات متن‌محور در حاشیه قرار گرفته و غالباً به‌صورت رفتارهای فردی یا آسیب به بناهای تاریخی تلقی شده‌اند. این نوشتارها دارای لایه‌های معنایی، تاریخی و گفتمانی هستند که در پیوند با متون پیشین و زمینه‌های مکانی شکل می‌گیرند. مسئله اصلی این پژوهش، نحوه خوانش و تفسیر یادگارنویسی‌های رمزی پشت درب ورودی مسجد بایزید بسطامی در شهر بسطام در چارچوب نظری ترامتنیت ژرار ژنت است. هدف پژوهش، بررسی این یادگارنویسی‌ها به‌مثابه متونی چندلایه و آشکارسازی شبکه روابط میان‌متنی، فرامتنی و بیش‌متنی آن‌ها با سنت‌های عرفانی، متون دینی و ساختار فضایی–معماری مسجد است. پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است: چگونه می‌توان یادگارنویسی‌های رمزی در فضای مسجد بایزید بسطامی را به‌مثابه متنی چندلایه در شبکه‌ای از روابط ترامتنیت تحلیل کرد؟ این پژوهش از نظر ماهیت کیفی و از نظر روش، توصیفی–تطبیقی است و با تکیه بر نظریه ترامتنیت ژرار ژنت صورت گرفته است. گردآوری داده‌ها به دو شیوه میدانی و اسنادی صورت گرفته است؛ اینگونه که یادگارنویسی‌ها از طریق مشاهده مستقیم و تصویربرداری دیجیتال با وضوح بالا مستندسازی شده و سپس با بهره‌گیری از منابع نظری، متون عرفانی، تاریخی و پژوهش‌های مرتبط با نوشتارهای مردمی، مورد تحلیل تفسیری و تطبیقی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که یادگارنویسی‌های رمزی مورد مطالعه، فراتر از بیان تجربه‌های فردی زائران، در شبکه‌ای از متون، نمادها و گفتمان‌های عرفانی و تاریخی معنا می‌یابند. تحلیل طبق گونه‌های پنج‌گانه ترامتنیت ژنت (بینامتنیت، پیرامتنیت، فرامتنیت، بیش‌متنیت و سرمتنیت). نشان می‌دهد که این نوشتارها در پیوندی پویا با متون عرفانی، باورهای صوفیانه و جایگاه مکانی درب ورودی مسجد قرار گرفته و در بستر زمان و مکان به تولید معنا می‌انجامند. این نتایج نشان می‌دهد که متن در فضاهای مقدس، حتی در قالب یادگارنویسی‌های رمزی، دارنده لایه‌های پیچیده زبانی، تاریخی و عرفانی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Trans-textual Reading of Cryptic Inscription on the Entrance Door of Bayazid Bastami Mosque in Shahrud-Semnan

نویسندگان English

Atefeh Fazel 1
neda ashoori 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Handicrafts, Tabriz Islamic Art University
2 PhD student in Islamic Art, Faculty of Industrial Arts, Tabriz University of Islamic Art
چکیده English

Cryptic inscriptions in architectural spaces, as informal writing practices, have often been pushed to the margins of text-centered studies and treated merely as individual acts or damage to historical monuments. Yet these inscriptions can carry semantic, historical, and discursive layers that emerge in relation to prior texts and the spatial context. The central problem of this research is how to read and interpret the cryptic inscriptions behind the entrance door of Bayazid Bastami Mosque in Bastam within Gerard Genette’s framework of transtextuality. The study aims to analyze these inscriptions as multilayered texts and to reveal the network of intertextual, paratextual, metatextual, hypertextual, and architextual relations they establish with mystical traditions, religious texts, and the spatial-architectural structure of the mosque. Accordingly, the research question is: How can the cryptic inscriptions in the Bayazid Bastami Mosque be analyzed as multilayered texts within a network of transtextual relations? Methodologically, the study is qualitative and descriptive-comparative, grounded in Genette’s theory of transtextuality. Data collection combined fieldwork and library research: the inscriptions were documented through direct observation and high-resolution digital photography, then analyzed comparatively and hermeneutically using theoretical sources, mystical writings, historical accounts, and studies of vernacular inscriptions.

Findings show that the cryptic inscriptions under study go beyond individual pilgrim experiences and acquire meaning within a network of texts, symbols, and mystical-historical discourses. Analysis through Genette’s five categories of transtextuality reveals dynamic relations with mystical texts, Sufi beliefs, and the spatial significance of the mosque’s entrance, generating meaning across time and place. The study concludes that texts inscribed in sacred spaces, even in the form of cryptic graffiti, carry complex linguistic, historical, and mystical layers.

کلیدواژه‌ها English

Transtextuality
Gerard Genette
Bayazid Mosque
Cryptic Inscriptions
Symbolic Scripts
آقاشریف، احمد (1383). اسرار و رموز اعداد و حروف. تهران: شهید سعید محبی.
آل‎ابراهیم دهکردی، صبا؛ تقی‌پور، شهرام (1393). بررسی در و درگاه در نقاشی و معماری دورۀّ تیموری و صفوی. طرح پژوهشی در قالب گرانت دانشگاه پیام‏نور استان چهارمحال و بختیاری.
آلن، گراهام (1400). بینامتنیت. مترجم: پیام یزدانجو، چاپ ششم. تهران: مرکز.
آذر، اسماعیل. (۱۳۹۵). «تحلیلی بر نظریه‌های بینامتنیت ژنت». فصلنامۀ تحقیقات نقد ادبی و سبک‌شناسی، سال ۷، شماره ۱۳ (پیاپی ۲۴)، صص. ۱۱–۳۱.
ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق.(1350).  الفهرست. به کوشش رضا تجدد. تهران: انتشارات بانک بازرگانی ایران.
اتینگهاوزن، ریچارد؛ یارشاطر، احسان (1379). اوج‌های درخشان هنر ایران. مترجم: هرمز عبدالهی و روئین‌ پاکباز، تهران: آگه. 
احمدی، بابک (1386). از نشانه‌های تصویری تا متن. تهران: مرکز.
حسن‌زاده، حسام (1399). «تحلیل بینامتنی گرافیک معاصر ایران: لوگوهای دهۀ چهل شمسی تاکنون». پایان‌نامۀ دکتری، دانشگاه تهران، دانشکدۀ هنرهای زیبا.
دهخدا، علی‎اکبر (1377). لغتنامه. جلد هفتم، «ذیل مدخل درگاه»، تهران: دانشگاه تهران.
ذاکری، مصطفی (1388).« ابداع خطوط رمزی در فرهنگ اسلامی و ایرانی». آیینۀ میراث، دوره؟، شماره ۴۵، پاییز و زمستان ، صص. 142ـ121.
سجادی، سید جعفر.(1370).  فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: انتشارات طهوری.
سلطان‎زاده، حسین و دیگران (1372). فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران. تهران: پژوهش‌های فرهنگی.
شکرپور، شهریار؛ آشوری، ندا (1405). بررسی قلمی‌های رمز موجود در نسخ خطی کتابخانۀ مرکزی تبریز: یادگارنویسی‌ها در متون اصلی. طرح پژوهشی دانشکدۀ هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
شکری، حسن و ناهید جعفری دهکردی. (۱۴۰۱). «تبیین تأثیرات هنر سنتی چینی بر فرش شکارگاهی منتسب به کاشان دورۀ صفوی موزۀ متروپولیتن مبتنی بر رویکرد بینامتنی از منظر ژرار ژنت». کاشان‌شناسی، دوره ۱۵، شماره ۱ (پیاپی ۲۸)، صص. ۷۷–۹۴. DOI: 10.22052/kashan.2022.246051.1040. (sh-kashan.kashanu.ac.ir)
شیمل، آنه‌ماری (1394). ابعاد عرفانی اسلام. مترجم: عبدالرحیم گواهی، چاپ چهارم، تهران: فرهنگ اسلامی.
صفری ممقانی، عیسی.(1397). حروف رمزی در فرهنگ و تمدن ایران. تهران: پازینه.
عبدالهی‎فرد، ابوالفضل؛ پورزینال، پروین  (1404).«خوانش ترامتنی نقش اژدهای هفت‏سر دریا با تأکید بر نقش تنین در عجایب‏نامه‌های اسلامی». نگره، شمارۀ 73، صص. 169ـ149.
عرفان‌منش، ساحل (1402). «خوانش ترامتنی قالیچۀ زن نشسته، محفوظ در گالری احدزاده». زن در فرهنگ و هنر، دورۀ پانزدهم، شمارۀ 4، صص. 515ـ493.
عمید، حسن (1373). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
فخاری‌زاده، نسیم، نامورمطلق، بهمن (1394). «خوانش ترامتنی صحنۀ کشته‎شدن نرگاو آسمانی در تصویرسازی‌های روایت گیلگمش». باغ نظر، سال دوازدهم، شمارۀ 32، صص. 116ـ82.
قلقشندی، ابوالعباس احمد بن علی (1340ق.). صبح الاعشی فی صناعة الانشاء (۷۵۶-۸۲۱ق.). بیروت: دارالکتاب العلمیه.
قول‌فرد، منیر؛ عابددوست، حسین؛ کاظم‌پور، زیبا (مهر و آبان 1403). «خوانش ترامتنی نقاشی بقاع متبرکۀ گیلان و نقاشی پشت شیشه (زند و قاجار)، با تأکید بر روابط فورژری و جایگشت». فرهنگ و ادبیات عامه، سال دوازدهم، شمارۀ 58، صص. 172ـ133.
کیان‎مهر؛ انصاری و دیگران (1383). «ارزش‌های زیبایی‌شناسی منبت‌کاری ایران در دوران شاه‌طهماسب صفوی». هنرهای زیبا، شمارۀ 2، صص. 86ـ52.
محمدی فشارکی، محسن؛ شیرانی، مریم (1390). «خط معما: پژوهش در انواع شیوه‌های رمزنگاری منشات». متن‎شناسی ادبی فارسی، شمارۀ 3 ، صص. 134ـ109.
نامورمطلق، بهمن (1384). «متن‌های درجه دوم: بیش‌متنیت در نگاه ژرار ژنت». خردنامه، شمارۀ 59، صص. 11ـ10.
ـــــــــــــــــ (1386الف). «تأملی بر نظریۀ "بینامتنیت" رولان بارت: امپراتوری نشانه‌ها». ایران، 22مهر، شمارۀ3760.
ـــــــــــــــــ (1386ب). «ترامتنیت: مطالعۀ روابط یک متن با دیگر متن‎ها». پژوهشنامۀ علوم انسانی، شماره 56 ، صص. 98ـ83.
ـــــــــــــــــ (1387). «باختین، گفت‎وگومندی و چندصدایی مطالعۀ پیشابینامتنیت باختینی». پژوهشنامۀ علوم انسانی، شمارۀ 57، صص. 414ـ397.
ـــــــــــــــــ (1391). «گونه‌شناسی بیش‌متنی». پژوهش‌های ادبی، دورۀ نهم، شمارۀ 38، صص. 152ـ139.
ـــــــــــــــــ (1394). درآمدی بر بینامتنیت: نظریه‌ها و کاربردها. تهران: سخن.
ـــــــــــــــــ (1395). بینامتنیت از ساختارگرایی تا پسامدرنیسم. تهران: سخن.
ـــــــــــــــــ (1399). «از تراروایت تا بیش‌روایت: بررسی روایت‌های درجه دوم». پژوهشنامۀ فرهنگستان هنر، دوره دوم، شمارۀ 5، صص. 119ـ105.
ـــــــــــــــــ (1399). تراروایت: روابط بیش‌متنی روایت‌ها. تهران: سخن.
ـــــــــــــــــ (1403). بیش‌متنیت: نظریۀ برگرفتگی‌های میان‌متنی. تهران: سخن.
نوروزی، نسترن؛ نامورمطلق، بهمن (1397). «خوانش بیش‌متنی چهار اثر برگزیدۀ تصویرسازی کلودیا پالماروسی با بیش‌متن‌هایی از نقاشی ایرانی». هنرهای زیبا‏ـ هنرهای تجسمی، دورۀ بیست‎وسوم، شمارۀ 1، صص. 16ـ5.doi: 10.22059/jfava.2018.65600
نیلفروشان، محمدرضا (1386). ورودی‎های قدیمی اصفهان. اصفهان: ادب امروز.
وزین‎پور، نادر (1354). سفرنامۀ ناصرخسرو. جلد2 . تهران: حبیبی.
هال، جیمز (1380). فرهنگ نگاره‏ای نمادها در هنر شرق و غرب. مترجم: رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
·         D'Ottone Rambach, Arianna, The Qur'an Encrypted A Unique Qur'anic Manuscript in Cipher, BRILL .JOURNAL OF ISLAMIC MANUSCRIPTS 11 (2020). 133–176 Sapienza University of Rome, Rome, Italy arianna.dottone@uniromai.it brill.com/jim
·         Genette, Gérard(1980). Narrative discourse: An essay in method (J. E. Lewin, Trans). Cornell University Press. (Original work published 1972).
·         Genette, Gérard(1987(. Seuils. Paris: Éditions du Seuil.
·         Genette, Gerard(1997). Palimpsests: Literature in Second Degree, Translated by:
Channa Newman and Calude Doubinsky. University of Nebraska Press. Lincoln.
·         Espedal, Gry, Beate Jelstad Løvaas, Stephen Sirris, and Arild Wæraas (Eds.)(2024). Researching Values: Methodological Approaches for Understanding Values Work in Organisations and Leadership. Palgrave Macmillan. Cham, Switzerland.
 
 
 
دوره 13، شماره 31
مرداد 1405
صفحه 111-132

  • تاریخ دریافت 30 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 18 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 18 شهریور 1405