نگارینه هنر اسلامی

نگارینه هنر اسلامی

آسیب‌شناسی لباس و دست‌بافته در فرهنگ و هنر عشایر بویراحمد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد هنر اسلامی (گرایش مطالعات تاریخی هنر اسلامی)، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
2 استادیار گروه آموزشی هنراسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
3 مربی گروه آموزشی صنایع دستی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
چکیده
کوچ‌نشینی به‌عنوان یکی از کهن‌ترین شیوه‌های زیست بشر، حامل میراثی غنی از عناصر فرهنگی و هنری است. در میان عشایر بویراحمد، لباس و دست‌‎بافته‌ها دو رکن اساسی هویت، بازتاب‎دهندۀ ساختار معیشتی، اقلیمی و باورهای این قوم هستند. با این حال، تغییرات پرشتاب دنیای مدرن، بقای این عناصر را با چالش‌های جدی مواجه کرده است. سؤال اصلی پژوهش آن است که آسیب‌شناسی لباس و دست‏‌بافته در فرهنگ و هنر عشایر بویراحمد براساس چه مؤلفه‌ها و فرآیندهایی قابل تبیین است؟ هدف پژوهش شناسایی، تحلیل و طبقه‌بندی نظام‌مند آسیب‌های وارده به لباس و دست‌بافته و تبیین فرآیندهای مؤثر بر این آسیب‌هاست. روش پژوهش، کاربردی و توصیفی- تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات به‌صورت اسنادی و میدانی در مناطق گُرگو، سَرداب، کاکان، وِزگ، زَنگَوا و گردنۀ مَلَه‌شوره انجام شده است. تحلیل اطلاعات با رویکرد کیفی و استقرایی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که آسیب‌های وارده در دو سطح «کالبدی- فنی» و «کارکردی-اجتماعی» قابل تبیین هستند. در سطح کالبدی، عواملی چون فرسایش محیطی، زوال بیولوژیک و استفاده از مواد اولیۀ نامرغوب (الیاف مصنوعی و رنگ‌های ناپایدار) شناسایی شد؛ اما در سطح عمیق‌تر (اجتماعی- کارکردی)، این عناصر دچار دگردیسی ماهوی شده‌اند. لباس بومی از یک پوشش روزمره، به یک تن‌پوش آیینی و نمایشی تقلیل یافته و دست‌‎بافته‌ها تحت تأثیر عقلانیت اقتصادی و نفوذ کالاهای صنعتی ارزان‌‎قیمت، کارکرد مصرفی خود را از دست داده و دچار کالایی‌‏شدن شده‌اند. نتایج، حاکی از آن است که اگرچه آسیب‌های کالبدی قابل بازسازی هستند؛ اما آسیب‌های فرهنگی ناشی از گسست نسلی و تغییر سبک زندگی، تهدیدی جدی‌تر برای تداوم حیات این هنرها محسوب می‌شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Pathology of clothing and handlooms in the culture and art of Boyer-Ahmad nomads

نویسندگان English

seyedeh ameneh mansouri mehryan 1
Arezoo paydarfard 2
Farzaneh Fakhr 3
1 Graduated with a Master's degree in Islamic Art (Historical Studies Orientation), Faculty of Art, University of Birjand, Birjand, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Art, Faculty of Art, University of Birjand, Birjand, Iran.
3 Instructor, Handicrafts Department, Faculty of Art, University of Birjand, Birjand, Iran.
چکیده English

Nomadism, as one of the oldest forms of human subsistence, carries a rich heritage of cultural and artistic elements. Among the Boyer-Ahmad nomads, clothing and handwoven textiles, as two fundamental pillars of identity, reflect the livelihood structure, climatic conditions, and beliefs of this people. However, the rapid transformations of the modern world have posed serious challenges to the survival of these elements. The main research question is: based on what components and processes can the pathology of clothing and handwoven textiles in the culture and art of Boyer-Ahmad nomads be explained? The aim of the research is to identify, analyze, and systematically classify the damages inflicted upon clothing and handwoven textiles, and to explain the processes affecting these damages. The research method is applied and descriptive-analytical, and data collection was conducted through documentary and field studies in the regions of Gorgo, Sardab, Kakan, Vezg, Zangava, and the Malah-Shore mountain pass. Data analysis was carried out using a qualitative and inductive approach. The findings indicate that the damages can be explained at two levels: "physical-technical" and "social-functional." At the physical level, factors such as environmental erosion, biological deterioration, and the use of substandard raw materials (synthetic fibers and unstable dyes) were identified. At a deeper level (social-functional), however, these elements have undergone a substantial transformation: native clothing has been reduced from an everyday garment to a ritual and performative attire, while handwoven textiles-under the influence of economic rationality and the influx of cheap industrial goods-have lost their consumptive function and have become commodified. The results indicate that although physical damages are potentially repairable, the cultural damages arising from generational rupture and lifestyle changes pose a more serious threat to the continuity of these arts.

کلیدواژه‌ها English

Cultural pathology
Boyer-Ahmad nomads
native handwovens
traditional clothing
- افرازی­زاده، سید فیض­الله (1391الف). ترانه رنگ نگاهی به فولکلور باورها و استفاده از رنگ در کهگیلویه و بویراحمد. چاپ اول. اصفهان: بهتا پژوهش.
- افرازی­زاده، سید فیض­الله (1391ب). دستبافته­های استان کهگیلویه و بویراحمد. چاپ اول. اصفهان: بهتا پژوهش.
- افرازی­زاده، سید فیض­الله (1395). اطلس جامع هنر و صنایع‌دستی استان کهگیلویه و بویراحمد/ فاز اول/ بخش دوم. اداره کل میراث فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری استان کهگیلویه و بویراحمد. چاپ نشده.
- افروغ، محمد (1399). «بررسی و تحلیل نقش طاووس در جل‌های قشقایی». پژوهش‌های ایران‌شناسی، 10(1 )، 1-23.
- افروغ، محمد؛ جوانی، اصغر؛ قشقایی­فر، فتحعلی و چیت­سازیان، امیرحسین (1396). «زیبایی‌شناسی و فن‌شناسی رنگ در دستبافته­های قشقایی». مطالعات هنر اسلامی، سال سیزدهم، شماره 26. 121-142.
- امان­اللهی بهاروند، سکندر (1388). کوچ­نشینی در ایران: پژوهشی درباره عشایر و ایلات. چاپ هفتم. تهران: آگاه.
- بارت، فردریک (1344). روش بررسی و شناخت کلی ایلات و عشایر. مترجم: پرویز ورجاوند. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
- جاودان، بهرام (1396). گذری بر معرفی ترانه‌ها و آواهای کهگیلویه و بویراحمد. چاپ اول. یاسوج: چویل.
- جاودان، بهرام (1397). جامعه­شناسی ایل بویراحمد. چاپ اول. یاسوج: چویل.
- جزمی، محمد؛ میرشکرایی، محمد؛ کریمی، اصغر و شریعت­زاده، سیدعلی­اصغر (1363). هنرهای بومی در صنایع‌دستی باختران. تهران: مرکز مردم­شناسی- وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
- جهانشاه، صدیق (1391). سرمقاله (یادداشت مدیر مسئول): عذر تقصیر،  ذخایر انقلاب (عشایر)، 1(57)، 6-9.
- خالق­زاده، محمدهادی و حیدری اردکانی، عبدالرضا (1388). سرزمین چهار فصل: راهنمای گردشگری استان کهگیلویه و بویراحمد. چاپ اول. یاسوج: فاطمیه.
- ریاحی، وحید؛ و عابدینی­راد، آرزو (1390). «اسکان عشایر و بازتاب‌های فرهنگی». مجله انسان‌شناسی (نامه انسان‌شناسی)، 9(15)، 29-47.
- شهبازی، عبدالله (1369). مقدمه­ای بر شناخت ایلات و عشایر. چاپ اول. تهران: نشر نی.
- ضرغامی، اسماعیل (1395). «بررسی تطبیقی مسکن عشایر ایران». مسکن و محیط روستا، 35(155)، 19-36.
- قرخلو، مهدی (1382). مهاجرت و اسکان عشایر: تحلیلی از مهاجرت قشقایی­های ایران به شهرها. چاپ اول. تهران: نقش بیان با همکاری سازمان امور عشایر ایران.
- کرمی، فرشید؛ پاک، علی­اکبر و طالبی­پور، سعید (1401). کهگیلویه و بویراحمد سرزمین لاله‌ها و پونه‌ها. اداره کل میراث فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری استان کهگیلویه و بویراحمد.
- کیانی، منوچهر (1388). سیه چادرها: تحقیقی از زندگی مردم ایل قشقایی. چاپ چهارم. شیراز: کیان نشر.
- مرادی­نژاد، محمدجواد (1394). ساختار اقتصادی و اجتماعی ایل­های کهگیلویه و بویراحمد: نظام اداره ایل و روند گذار از زندگی کوچروی، چاپ اول. تهران: ساورز.
- مستوفی‌الممالکی، رضا (1377). جغرافیای کوچ­نشینی عمومی و ایران با تأکید به ایل قشقایی. چاپ اول. تهران: مرکز انتشارات علمی دانشگاه آزاد اسلامی.
- مشیری، سیدرحیم و مولایی هشجین، نصرالله (1379). اقتصاد کوچ­نشینان. چاپ سوم. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
 
- Adams, Laurie Schneider (1999). Art Across Time, volume 1, 3rd ed, Americas, new York: McGraw-Hill.
- Goswami, K. K. (Ed.). (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing.
- Khazanov, A. M. (1994). Nomads and the outside world (No. Ed. 2). University of Wisconsin Press.
دوره 13، شماره 31
مرداد 1405
صفحه 55-68

  • تاریخ دریافت 26 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 07 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 09 شهریور 1405