نگارینه هنر اسلامی

نگارینه هنر اسلامی

بازنمایی صحنه‌های بُزکِشی بر سفالینه‌های گلابه‌ای رنگارنگ منسوب به نیشابور: مبتنی‌بر رویکرد آیکنوگرافیک و آیکنولوژیک در دورۀ سامانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
2 استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
مطالعۀ سفالینه‌های گلابه‌ای رنگارنگ به‌دلیل نقشمایه‌های انسانی و جانوری منحصربه‌فرد، همواره موردتوجه پژوهشگران بوده است؛ اما با وجود گذشت چند دهه از پژوهش‌ها دربارۀ ‌منشأ و معنای این نقوش، برخی صحنه‌های روایی هم‌چنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارند و به‌درستی تفسیر نشده‌اند. یکی از نمونه‌های بحث‌برانگیز، صحنۀ مشترک سه‌ سفالینۀ گلابه‌ای رنگارنگ نگه‌داری‌شده در موزه‌های سنندج، بنیاد مستضعفان و دنور است؛ صحنه‌ای که تفسیرهای پیشین متکی‌بر منابع تاریخی، از انسجام مفهومی کافی برخوردار نیستند و قطعیت لازم را ایجاد نمی‌کنند؛ از این‌رو، اتکا به مطالعات تاریخی به‌تنهایی پاسخ‌گوی پیچیدگی معنایی این نقوش نیست و بهره‌گیری از رویکردهای میان‌رشته‌ای، به‌ویژه قوم‌شناسی، امکان دستیابی به خوانشی دقیق‌تر و عمیق‌تر را فراهم می‌کند. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی این صحنۀ روایی، که ریشۀ معنایی و جغرافیایی آن با قلمرو فرهنگی خراسان و آسیای میانه پیوند دارد، برپایۀ رویکرد آیکنوگرافی اروین پانوفسکی در کنار داده‌های قوم‌شناسی سامان یافته است. پرسش‌های اصلی این تحقیق عبارتنداز: 1) مضمون صحنۀ روایی مصور بر سه سفالینۀ مورد بررسی چیست؟ 2) داده‌های قوم‌شناسی و شواهد زیستۀ معاصر تا چه اندازه می‌توانند تفسیر نقوش سفالینه‌های دورۀ سامانی را تقویت و تکمیل کنند؟ این پژوهش با روش تاریخیِ تحلیلی-تطبیقی و با شیوۀ گردآوری کتابخانه‌ای داده‌ها انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که صحنۀ منقوش بر سه سفالینه، بازنمایی کهن آئین اسب‌سواری و بازی بُزکِشی است؛ آئینی ریشه‌دار در سنت‌های رزمی و سواره‌نظامی اقوام آسیای میانه که تا امروز نیز در این گسترۀ فرهنگی تداوم یافته است. چنین نتیجه‌ای نشان می‌دهد که بهره‌گیری از مطالعات قوم‌‌شناسی در کنار خوانش تاریخی، توانایی گشودن لایه‌های پنهان و ژرف معنایی نقوش سفالینه‌های نیشابور را دارد و چشم‌اندازی کارآمد در تفسیر این آثار فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Representation of Buzkashi Scenes on Polychrome Slip-Painted Ceramics Attributed to Nishapur: An Iconographic and Iconological Approach in the Samanid Period

نویسندگان English

Nasrin Beik-Mohammadi 1
Khalil-Ollah Beik-Mohammadi 2
1 Ph.D. Candidate if Archeology, Department of Archeology, Faculty of Conservation and Restoration, Isfahan University of Arts, Isfahan, Iran
2 Asistant Professor, Department of Archaeology, Faculty of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

The study of polychrome slipware ceramics has long attracted scholarly attention due to their distinctive human and animal motifs. However, despite several decades of research on the origin and meaning of these designs, certain narrative scenes remain ambiguous and have not been satisfactorily interpreted. One particularly debated example is a shared scene depicted on three polychrome slipware vessels housed in the Sanandaj Museum, the Mostazafan Foundation Museum, and the Denver Art Museum. Previous interpretations of this scene, which rely primarily on historical sources, lack sufficient conceptual coherence and fail to provide definitive conclusions. Accordingly, reliance on historical studies alone does not adequately address the semantic complexity of these motifs, and the application of interdisciplinary approaches—particularly ethnography—offers the potential for a more precise and nuanced reading. The present study aims to re-examine this narrative scene, whose semantic and geographical roots are closely linked to the cultural sphere of Khorasan and Central Asia, by employing Erwin Panofsky’s iconographic approach in conjunction with ethnographic data. “The main research questions of this study are as follows: (1) What is the subject matter of the narrative scene depicted on the three ceramics under examination? (2) To what extent can ethnographic data and contemporary lived evidence reinforce and complement the interpretation of motifs on Samanid-period ceramics? This research has been conducted using a historical–analytical–comparative method, with data collected through library-based research. The findings indicate that the scene depicted on the three ceramics represents an ancient equestrian ritual and the game of buzkashi—an enduring practice rooted in the martial and cavalry traditions of Central Asian peoples, which has continued within this cultural sphere up to the present day. Such a conclusion demonstrates that the integration of ethnographic studies alongside historical analysis has the capacity to reveal deeper and concealed semantic layers in the motifs of Nishapur ceramics and provides an effective framework for their interpretation.

کلیدواژه‌ها English

Ceramics
Nishapur
Buzkashi
Iconography
Ethnography
آزاد‌بخت، مجید؛ طاووسی، محمود (1391). «استمرار نقشمایه‌های ظروف سیمین دورۀ ساسانی بر نقوش سفالینه‌های دورۀ سامانی نیشابور». نگره، دورۀ هفتم، شمارۀ 22، صص. 71ـ57. https://negareh.shahed.ac.ir/article_48.html?lang=fa
اتینگهاوزن، ریچارد؛ یارشاطر، احسان (1379). اوج‌های درخشان هنر ایران. مترجم: هرمز عبداالهی و رویین پاکباز، تهران: آگاه.
احمد‌زاده، فرید؛ حسینی، سید‌هاشم؛ زنگنه، لیلا (1397). «مطالعه و شناخت نقوش جاندار بر روی سفالینه‌های نیشابور (در قرون سوم و چهارم هجری ‌قمری)». جلوۀ هنر، دورۀ دهم، شمارۀ 1 (پیاپی 19): 20-7.   https://doi.org/10.22051/jjh.2017.7365.1027
اشپولر، برتولد (1369). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی. مترجم: مریم میراحمدی، جلد یکم، تهران: علمی و فرهنگی.
اصطخری، ابواسحق ‌ابراهیم (1340). مسالک و ممالک. مترجم: ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اصفهانی، حمزه ‌بن حسن (1346). تاریخ پیامبران و شاهان: سنی ملوک‌الارض و الانبیاء. مترجم: جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
افغانی‌یونس، عبدالله (1369). لغات عامیانۀ فارسی افغانستان. چاپ دوم، افغانستان: مؤسسۀ بلخ.
اکبری ‌شکتایی، نرگس؛ تقوی، عابد (1397). «خوانش مفاهیم تغییر و استمرار در نقوش سفالینه‌های عصر سامانی». نامۀ هنرهای تجسمی و کاربردی، دورۀ یازدهم، شمارۀ 22، صص. 103-85.   https://doi.org/10.30480/vaa.2019.1422.1172
النصیبی، ابوالقاسم ابن‌ حوقل (1366). سفرنامۀ ابن حوقل (ایران در صورۀالارض). مترجم: جعفر شعار، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
بلنیتسکی، آ. (1364). خراسان و ماوراءالنهر: آسیای میانه. ترجمۀ پرویز ورجاوند، تهران: گفتار.
بی‌نام (1366). تاریخ سیستان. به‎تصحیح ملک‌الشعرای بهار، چاپ دوم، تهران: پدیدۀ خاوران.
پیگولوسکایا، ن. و. و همکاران (1353). تاریخ ایران: از دوران باستان تا پایان سدۀ هیجدهم میلادی. مترجم: کریم کشاورز، چاپ سوم، تهران: پیام.
ثعالبی، عبدالملک ‌بن محمد (1420ق). یتیمه الدهر فی محاسن أهل ‌العصر. گردآوری: ابراهیم شمس‌الدین، جلد چهارم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
چنگیز، سحر؛ بلخاری‌‌قهی، حسن (1395). «تحلیل نمادهای عددی، هندسی و جانوری در سفالی از نیشابور (با تأکید بر مضامین مذهبی قرن چهارم)». خراسان بزرگ، دورۀ هفتم، شمارۀ 25، صص. 14ـ1. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22516131.1395.6.25.1.7
ـــــــــ ؛ رضالو، رضا (1390). «ارزیابی نمادین نقوش جانوری نیشابور». هنرهای زیبا-تجسمی، دورۀ پانزدهم، شمارۀ 47، صص. 44ـ33.   https://doi.org/10.22059/jfava.2012.24375
حموی، یاقوت ‌بن عبدالله (1381). معجم الادباء. مترجم: عبدالمحمد آیتی، جلد یکم، تهران: سروش.
خالدیان، ستار (1387). «تأثیر هنر ساسانی بر سفال دورۀ اسلامی». باستان‏پژوهی، دورۀ شانزدهم، شمارۀ 8، صص. 30-19.
راجرز، ام. (1374). «سفالگری». در هنرهای ایران، ر. دبلیو. فریه، مترجم: پرویز مرزبان، تهران: فروزان روز.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1384). روزگاران: تاریخ ایران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوی. چاپ هفتم، تهران: سخن.
ـــــــــــــــــــ (1400). تاریخ مردم ایران از پایان ساسانیان تا پایان آل‌بویه. جلد دوم، چاپ هیجدهم، تهران: امیرکبیر.
شکورزاده، ابراهیم (1363). عقاید و رسوم مردم خراسان. چاپ دوم، تهران: سروش.
صالحی‌کاخکی، احمد؛ نوری، نجمه (1395). سفال گلابه‌ای منقوش رنگارنگ (موزۀ بنیاد تهران). تهران: گیوا.
عسکری‌‌الموتی، حجت‌الله (1395). «بازخوانی محتوایی نقوش سفال نیشابور در قرن چهارم هجری با محوریت باورهای مذهبی و پیش‌گویی‌های نجومی». خراسان بزرگ، دورۀ هفتم، شمارۀ 25، صص. 28-15.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22516131.1395.6.25.2.8
ـــــــــــــــــــــــ (1399). «باورهای آخرالزمانی در سفالینه‌های منقوش نیشابور». پایان‎نامۀ دکترا، دانشکدۀ هنر، دانشگاه شاهد تهران.
عطایی، مرتضی؛ موسوی‌‌حاجی، سیدرسول؛ کولابادی، راحله (1391). «سفال منقوش گلا‌به‌ای (انواع، گستردگی، تاریخ‌گذاری)». نگره، دورۀ هفتم، شمارۀ 23، صص. 88-71. https://negareh.shahed.ac.ir/article_56.html
فرای، ریچارد ن. (1348). بخارا دستاورد قرون وسطی. مترجم: محمود محمودی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
فیروز، شاهرخ (1345). سفال. تهران: چاپخانۀ بهمن.
قوچانی، عبدالله (1384). کتیبه‌های سفال نیشابور. تهران: موزۀ رضا عباسی.
کریمی، فاطمه؛ کیانی، محمدیوسف (1364). هنر سفالگری دورۀ اسلامی ایران. تهران: مرکز باستان‌شناسی ایران.
کلیفورد، مری لوئیس (1368)، سرزمین و مردم افغانستان. مترجم: مرتضی اسعدی، تهران: علمی و فرهنگی.
کیانی، محمد‌یوسف (1357). پیشینۀ سفال و سفالگری در ایران. تهران: نسیم دانش.
ـــــــــــــــــــ (1380). پیشینۀ سفال و سفالگری در ایران. چاپ دوم، تهران: نسیم دانش.
گروبه، ارنست ج. (1384). سفال اسلامی. جلد هفتم (از گزیدۀ دهجلدی مجموعۀ هنر اسلامی)، گردآوری ناصر خلیلی، مترجم: فرناز حائری، تهران: کارنگ.
مختاریان، بهار (1390). «اهمیت آیکنوگرافی در پژوهش‌های اسطوره‌شناخی». تاریخ دسترسی: 17/7/1399.  https://anthropologyandculture.com
مقدسی، محمد بن احمد (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. ترجمۀ‌ علینقی منزوی، جلد یکم و دوم، تهران: مؤلفان و مترجمان ایران.
مورگان، پیتر (1384). «سفال سامانی: انواع و تکنیک». در سفال اسلامی (جلد هفتم از گزیدۀ ده‏جلدی مجموعۀ هنر اسلامی، گردوری ناصر خلیلی)، مترجم: فرناز حائری، تهران: کارنگ، صص. 102-51.
میرزایی، بنفشه؛ مرادخانی، علی (1398). «بازتاب مهرپرستی در نقوش سفال‌های نیشابور در دورۀ سامانیان». رهپویۀ هنر/ هنر تجسمی،‌ دورۀ دوم، شمارۀ 1 (پیاپی 1)، صص. 57ـ47.  https://doi.org/10.22034/ra.2019.241844
ناجی، محمدرضا (1386). فرهنگ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان. تهران: امیرکبیر.
نظام‌الملک، ابوعلی ‌حسن ‌بن علی (1344). سیاست‌نامه. به‏تصحیح: مرتضی مدرسی چهاردهی، تهران: زوار.
یاحقی، محمد (1369). فرهنگ اساطیر و انتشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
 
- Allen, T., (1989). “Notes on Bust (Continued)”. Iran27: 57–66. https://doi.org/10.2307/4299817
- Blair, Sh. & Bloom, J. (2004). “Decorative art”. In: M. Hattstein & P. Delius (Eds.), Islamic art and architecture (pp. 118–123). Konemann. https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.T041771
- Borev, Y., (1988). Estetika [Aesthetics]. Moscow, Politizdat, pp. 469 https://philpapers.org/rec/BOREBG
- Cooper, E., (2000). Ten thousand years of pottery. British Museum Press.
- Daneshvari, A., (2007). “Cup, branch, bird and fish: An iconographical study of the figure holding a cup and a branch flanked by a bird and a fish”. Journal of Islamic Studies, 18(2): 299–302. (Reprinted from The iconography of Islamic art: Studies in honour of Robert Hillenbrand, B. O'Kane (Ed.), 2005, Edinburgh University Press). https://doi.org/10.1515/9781474471428-011
- Dupree, L., (1980). Afghanistan. Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400858910
- Fehérvári, G., (1973). Islamic pottery: A comprehensive study based on the Barlow Collection. Faber & Faber.
- Fehérvári, G., (2000). Ceramics of the Islamic world in the Tareq Rajab Museum. I. B. Tauris.
- Fitzherbert, T., (1983). Themes and images on the animated buff ware of medieval Nishapur [Unpublished master's thesis]. University of Oxford, Faculty of Oriental Studies.
- Lane, A., (1948). Islamic pottery from the ninth to the fourteenth centuries A.D., in the collection Sir E. Hitchcock. Faber and Faber Limited.
- Pancaroğlu, O., (2013). “Feasts of Nishapur: Cultural resonances of tenth-century ceramic production in Khurasan”. In: M. McWilliams (Ed.), In harmony: The Norma Jean Calderwood collection of Islamic art (pp. 74–85). Harvard Art Museums.
- Panofsky, E. (1980). Studien zur Ikonologie: Humanistische Themen in der Kunst der Renaissance. DuMont.
- Samanian, S. & Bahmani, P., (2013). “Studying the identity of Nishapur during the first few centuries”. Armanshahr Architecture & Urban Development, 5(10): 14–1.
- Samavaki, Sh., (2021). Les céramiques buff de Nishapur: L’étude iconographique des céramiques polychromes à décor figuratif, IXe–Xe siècles. Independently published.
- Shaygan Far, N. & Nouri, N., (2016). “The investigation role of horse in ancient Persian and its continuity in Neyshabor pottery in Samanid era”. International Journal of Humanities and Cultural Studies, 3 (2): 2060–2071.
- Tokarev, S. A., Braginsky, I. S. & Diakonov, I. M. et al. (Eds.)., (1992). Mify narodov mira: entsiklopediia. Tom 2. K–Ia [Myths of the peoples of the world: An encyclopedia. Vol. 2. K–Ya]. Sovetskaia Entsiklopediia.
- Usenova, K. U., (2020). “Lexical-semantic group of ethnographism in the Karakalpak dastan”. Theoretical & Applied Science, 92 (12): 12–15. https://doi.org/10.15863/TAS.2020.12.92.3
- Ustemirova, B.T, Tuimebayeva, Z., Aimagambetova, M.M., Useinova, K.R. & Aleksandr, Yu., (2025). “The originality of the national game Kokpar: Semantics, structure and evolution”. Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences, 18 (7): 1419- 1431.
- Watson, O., (2004). Ceramics from Islamic lands. Thames & Hudson.
- Wilkinson, C. K., (1961). “The glazed pottery of Nishapur and Samarkand”. Metropolitan Museum of Art Bulletin, 20 (3): 102–115. https://doi.org/10.2307/3257933
- Wilkinson, C. K., (1973). Nishapur: Pottery of the early Islamic period. The Metropolitan Museum of Art.
- Ziaii-Bigdeli, L., (2017). Nīshāpūr figural buff ware pottery: Facing unprovenanced objects [Master's thesis, Rutgers University]. ProQuest. (Order No. 10799451)
- Zick-Nissen, J., (1973). Iran und Turkestan: Unterglasurdekor. Islamische Keramik. Bearbeitet von A. Klein, J. Zick-Nissen & E. Klinge. Düsseldorf: Hetjens-Museum in Zusammenarbeit mit dem Museum für Islamische Kunst Berlin.
- URL 1: https://www.denverartmuseum.org/en/object/1967.93  (accssed date, 2023/1/8)
- URL 2: https://www.asriran.com/fa/news/383593 (accssed date, 2025/11/22)
دوره 13، شماره 31
مرداد 1405
صفحه 23-38

  • تاریخ دریافت 10 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 05 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 11 مرداد 1405