نگارینه هنر اسلامی

نگارینه هنر اسلامی

نگاره‌های تیمورنامۀ هاتفی: تحلیلی بر هشت نسخۀ مصوّر شده در کارگاه‌های ابوالخیریان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدرضا غیاثیان 1
زینب لک 2
1 دانشیار گروه مطالعات عالی هنر، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان.
2 فارغ التحصیل کاشناسی ارشد رشته پژوهش هنر دانشگاه کاشان
10.22077/nia.2026.10284.2003
چکیده
پس از افول تیموریان، تصویر تیمور به‌تدریج از یک فاتحِ جنگ‌طلب و بی‎رحم به نمادی اسطوره‌ای از مشروعیت و قدرت تبدیل شد. ابوالخیریان که به‌مدت یک قرن فرارود را در اختیار داشتند، حکومت خود را ادامه‌دهندۀ سلسلۀ تیموری و درتقابل با حکومت صفوی می‌دانستند و در کارگاه‌های آنان کتاب‌های متعددی در وصف جنگاوری‌های تیمور تولید شد. یکی از این آثار، تیمورنامۀ هاتفی است که نه یک نثر تاریخی، بلکه یک اثر منظوم حماسی به تقلید از شاهنامه است. امروزه بیش از سی نسخة مصوّر تیمورنامه برجای مانده است که از میان آن‎ها، می‌توان گفت حداقل هشت نمونه در فرارود مصوّر شده‌اند. اگرچه تیمورنامه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حماسه‌های دوران پساتیموری شناخته می‌شود و نسخه‌های مصوّر آن در سراسر جهان گسترده‌اند؛ اما سهم فرارود به‌عنوان کانون اصلی کتابت تیمورنامه نادیده گرفته شده است. این مقاله پس از معرفی این نسخه‌ها، به‌دنبال پاسخگویی به این پرسش‌هاست که ویژگی‌های بصری و سبکی نگاره‌های این نسخه‌ها چیست؟ صحنه‌های پرتکرار ترسیم‏شده در این نسخه‌ها کدام‏اند و چه دلیلی برای تکرار آن‏ها وجود دارد؟ این پژوهش از نوع کیفی است که به‌شیوۀ توصیفی‎ـ تحلیلی و تاریخی انجام شده و از روش مطالعات اسنادی و میدانی بهره گرفته است. پرتکرارترین موضوعات نگاره‌ها، شکست تقتمش‌خان، فتح هند و عروسی جهانگیر است. تکرار این مضامین ازسویی با الگوهای در دسترسِ هنرمندان مرتبط است و ازسوی دیگر نشان‌دهندۀ اهمیت این موضوعات برای تولیدکنندگان این نسخه‌هاست. این نگاره‌ها متأثر از سبک هرات هستند؛ ولی فضاسازی تخت و ساده‌تری را به نمایش می‌گذارند که حکایت از سبک بومی هنرمندان فرارود دارد.
کلیدواژه‌ها
ابوالخیریان
تیمورنامۀ هاتفی
ظفرنامه
نگارگری بخارا
موضوعات

عنوان مقاله English

The Illustrations to Hatifi’s Timurnama: An Analysis of Eight Manuscripts Illustrated at Abu’l-Khayrids’ Workshops

نویسندگان English

Mohamad Reza Ghiasian 1
Zeinab Lak 2
1 Associate Professor, Department of Advanced Art Studies, Faculty of Architecture and Art, University of Kashan.
2 Graduate of Art Research, University of Kashan, Iran.
چکیده English

The decline of the Timurids at the beginning of the 16th century led to the establishment of the Mughal Empire in northern India, the Safavid dynasty in Iran, and the Abu’l-Khayrid (or Shibanid) rule in Transoxiana. During this period, Timur’s image gradually transformed from that of a ruthless and warlike conqueror into a legendary symbol of legitimacy and power. The Abu’l-Khayrids, who ruled Transoxiana for nearly a century, regarded their dynasty as the legitimate successor to the Timurids and positioned themselves in opposition to the Safavids. Their workshops produced numerous manuscripts celebrating Timur’s military campaigns. Among these works is ʿAbdullah Hatifi’s Timurnama, not a historical prose narrative but an epic poem composed in imitation of the Shahnama. To date, more than thirty illustrated copies of the Timurnama survive, at least eight of which were produced in Transoxiana. This article introduces these nine manuscripts and addresses questions concerning the reasons for the popularity of Timurnama production in Abu’l-Khayrid workshops, the migration routes of these manuscripts, and the selection of specific scenes for depiction. The findings indicate that the Abu’l-Khayrid realm was one of the most significant centers for the production of the Timurnama, with the Mughal courts of India serving as its primary destination. It was precisely in these regions that Timur’s figure enjoyed the greatest popularity, as they constituted the core territories of his empire and those of his Timurid and Shibanid successors. The most frequently illustrated subjects include Timur’s defeat of Tuqtamish Khan, the conquest of India, and the wedding banquet of Jahangir. The recurrence of these themes is linked both to the availability of established pictorial models—particularly those found in Yazdi’s Zafarnama—and to the thematic priorities of the manuscripts’ patrons.

کلیدواژه‌ها English

Abu’l-Khayrids
Hatifi’s Timurnama
Zafarnama
Bukharan Painting
اِته، کارل هرمان (۱۳۳۷). تاریخ ادبیات فارسی. مترجم: صادق رضازاده شفق. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بیانی، مهدی (1348ـ1345). احوال و آثار خوش‎نویسان: نستعلیق‌نویسان. 3 جلد، تهران: دانشگاه تهران.
صفا، ذبیح‌الله (۱391). تاریخ ادبیات در ایران. جلد سوم، تهران: فردوس.
غیاثیان، محمدرضا (1403). «هفت آفت در پژوهش‌های هنری ایران». رهپویۀ هنرهای صناعی، شمارۀ 13، صص. 68ـ55.
قزوینی، ملاعبدالنبی فخرالزمانی (1340). تذکرۀ میخانه. به‎تصحیح احمد گلچین معانی، تهران: شرکت نسبی حاج‎محمدحسین اقبال و شرکا.
منشی قمی، قاضی میراحمد بن شرف‌الدین حسین (1366). گلستان هنر. به‎تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران: کتابخانۀ منوچهری.
منصوری، فیروز (1366). فهرست اسامی و آثار خوش‎نویسان قرن دهم هجری قمری و نقد و بررسی گلستان هنر. تهران: گستره.
نوایی، میرنظام‌الدین امیرعلیشیر (1363). مجالس‎ النفایس. به‌کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران: کتابخانه منوچهری.
هاتفی، عبدالله (1958). تیمورنامه. به‌تصحیح ابوهاشم سیدیوشع، هند: مَدرَس.
-      Arberry, Arthur John and B. W. Robinson. (1962). The Chester Beatty Library: A Catalogue of the Persian Manuscripts and Miniatures, Vol. 3, MSS. 221-398. Dublin: Figgis.
-      Ashrafi-Aini, Mukaddema Mukhtarovna. (1979). “The School of Bukhara to c. 1550,” in: The Arts of the Book in Central Asia, 14th-16th Centuries, edited by Basil Gray, 249-272. London: Serindia Publication.
-      Bahari, Ebadollah. (2003). “The Sixteenth Century School of Bukhara Painting and the Arts of the Book,” in: Society and Culture in the Early Modern Middle East: Studies on Iran in the Safavid Period, edited by Andrew J. Newman, 251-263. Leiden: Brill.
-      Bernardini, Michele. (2003a). “Hātefi, ʿAbd-Allāh,” Encyclopaedia Iranica, Vol. XII, Fasc. 1: 55-57.
-      Bernardini, Michele. (2003b). “Hātifī’s Tīmūrnāmeh and Qāsimī’s Shāhnāmeh-yi Ismā‘īl: Considerations for a Double Critical Edition,” In: Society and Culture in the Early Modern Middle East: Studies on Iran in the Safavid Period, ed. Andrew J. Newman, 3-18. Leiden, Boston: Brill.
-      Bernardini, Michele. (2008). Mémoire et propagande à l’époque timouride. Studia Iranica, Cahier 37. Paris: Association pour l’Avancement des Études Iraniennes.
-      Binbaş, İlker Evrim. (2016). Intellectual Networks in Timurid Iran: Sharaf al-Dīn ʻAlī Yazdī and the Islamicate Republic of Letters. New York: Cambridge University Press.
-      Brand, Michael and Glenn D. Lowry. (1985). Akbar’s India: Art from the Mughal City of Victory. New York: Asia Society Galleries.
-      Browne, Edward G. (1896). A Catalogue of the Persian Manuscripts in the Library of the University of Cambridge. Cambridge: Cambridge University Press.
-      Comstock-Skipp, Jaimee K. (2022). “Scions of Turan: Illustrated Epic Manuscripts of the 16th-Century Abū’l-Khairid Uzbeks and Their Cross Dynastic Exchanges,” Unpublished PhD dissertation, University of Leiden.
-      Comstock-Skipp, Jaimee K. (2023a). “From the Khan to the Sultan: The Abu’l-Khairid Shāhnāma in the Topkapı Palace Library (H.1488) and Manuscript Production and Presentation under ʿAbdullah bin Iskandar Khan,” Muqarnas 40, no. 1: 273-314.
-      Comstock-Skipp, Jaimee K. (2023b). “The ‘Iran’ Curtain: The Historiography of Abu’lKhairid (Shaybanid) Arts of the Book and the ‘Bukhara School’ during the Cold War,” Journal of Art Historiography 28: 1-26.
-      Dickson, Martin Bernard and Stuart Cary Welch. (1981). The Houghton Shahnameh. Cambridge, MA: Fogg Art Museum, Harvard University.
-      Dodkhudoeva, Lola and Francis Richard. (2023). Le Siècle des Shibanides en Asie Centrale, Pouvoir, légitimité et arts du livre sous les Khans shibanides (906-1007/1500-1599). Roma: Istituto per l'Oriente C.A. Nallino.
-      Dorn, Bernhard and Reinhold Rost. (1852). Catalogue des manuscrits et Xylographes orientaux de la Bibliothèque Impériale Publique de St. Pétersbourg. St. Pétersbourg: L'Académie Impériale des Sciences.
-      Galerkina, Olimpiada. (1980). Mawarannahr Book Painting. Leningrad: Aurora Art Publishers.
-      Ghiasian, Mohamad Reza. (2018). Lives of the Prophets: The Illustrations to Hafiz-i Abru’s “Assembly of Chronicles.” Leiden, Boston: Brill. 
-      Karatay, Fehmi Edhem. (1961). Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Farsça Yazmalar Kataloğu. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi.
-      Kühnel, Ernst. (1939). “History of Miniature Painting and Drawing.” In A Survey of Persian Art, ed. A. U. Pope & P. Ackerman, 1829-1897. London: Oxford University Press.
-      Madraimov, A., Sh. Musaev and E. Ismailova. (2001). Oriental Miniatures: The Collection of the Beruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan: Volume 1, 14th-17th Centuries. Tashkent: The Beruni Institute of Oriental Studies.
-      Melville, Charles. (2012). “The Mongol and Timurid Periods, 1250–1500.” In Persian Historiography, vol. 10 of A History of Persian Literature, ed. Charles Melville, 155-208. London: I.B.Tauris.
-      Melville, Charles. (2018). “Notes on Some Manuscripts of Hatifi’s Timurnama in Cambridge University Collections,” Asiatica, 12/2: 54-68.
-      Melville, Charles. (2019). “Visualising Tamerlane: History and Its Image,” Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies 57, no. 1: 83-106.
-      Melville, Charles. (2021). “On Some Manuscripts of Hatifi’s Timurnama,” in: Exploring Written Artefacts, Objects, Methods, and Concepts, edited by Michael Friedrich, Harunaga Isaacson & Jörg B. Quenzer, 1123-1146. Berlin, Boston: Walter de Gruyter.
-      Rieu, Charles. (1895). Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum. London: British Museum.
-      Robinson, B. W. (1958). A Descriptive Catalogue of the Persian Painting in the Bodleian Library. Oxford: Oxford University Press.
-      Robinson, B. W. (1976). Persian Miniature Painting from the Collections in the British Isles. London: Her Majesty’s Stationery Office.
-      Schmitz, Barbara. (2000). “Bukhara, VI. The Bukharan School of Miniature Painting,” in: Encyclopædia Iranica, Vol. IV, Fasc. 5: 527-530.
-      Sims, Eleanor. (1990-91). “Ibrāhīm-Sultān’s Illustrated Zafar-nāmeh of 839/1436.” Islamic Art 4: 175-217.
-      Soudavar, Abolala (1992). Art of the Persian Courts: Selections from the Art and History Trust Collection. New York: Rizzoli.
-      Szuppe, Maria. (1999). “Lettrés, patrons, libraires. L’apport des recueils biographiques sur le rôle du livre en Asie centrale aux XVIe et XVIIe siècles,” Cahiers d’Asie centrale 7: 99-115.
-      Titley, Norah M. (1977). Miniatures from Persian Manuscripts: A Catalogue and Subject Index of Paintings from Persia, India and Turkey in the British Library and the British Museum. London: British Museum Publications.
-      URL 1: Bregel, Yuri. (2009). “Abu'l-Khayrids,” in: Encyclopædia Iranica, online edition, available at www.iranicaonline.org/articles/abul-khayrids-dynasty (accessed on September 18, 2025).
-      URL 2: https://harvardartmuseums.org/collections/object/174810 (last accessed: February 2026).
-      URL 3: www.thedigitalwalters.org/Data/WaltersManuscripts/html/W648/ (last accessed: February 2026).
نگارینه هنر اسلامی
دوره 12، شماره 30
1404
صفحه 223-242

  • تاریخ دریافت 26 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 04 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 06 تیر 1405