نگارینه هنر اسلامی

نگارینه هنر اسلامی

مطالعه تطبیقی کارکرد نوشتار در آثار نقاشان قهوه خانه ای و جنبش سقاخانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
هیات علمی گروه نقاشی دانشکده هنر دانشگاه سمنان
چکیده
مطالعه تطبیقی کارکرد نوشتار در آثار نقاشان قهوه‌خانه‌ای و جنبش سقاخانه

چکیده

نوشتار و تصویر در سنت نقاشی ایرانی رابطه‌ای دوسویه و درهم‌تنیده دارند. از یک‌سو، نقاشی در خدمت تصویرسازی و خوانش متن قرار گرفته و از سوی دیگر، نوشتار در توضیح و تکمیل تصویر نقشی مؤثر ایفا کرده‌است. با دگرگونی سنت‌های نقاشی ایرانی از دوره‌ی صفویه تا قاجاریه و شکل‌گیری آثاری مستقل از کتاب‌آرایی، نوشتار به‌تدریج به حاشیه‌نویسی در نقاشی تقلیل یافت. در دوره‌ی معاصر، این گونه نوشتار عمدتاً به امضاء هنرمند محدود شد و سنت حاشیه‌نویسی منسوخ شد. با این حال، نقاشان قهوه‌خانه‌ای در امتداد سنت نقاشی قاجاری، نوشتار را همچنان در آثار خود حفظ کردند و آن را به‌عنوان یکی از عناصر معنادار و قابل‌توجه به ‌کار گرفتند. با تحولات نقاشی معاصر ایران، نوشتار بار دیگر و این‌بار با رویکردی نو در آثار هنرمندان جنبش سقاخانه‌ ظاهر شد.

مسئله اصلی این پژوهش، بررسی و مقایسه کارکرد نوشتار در این دو جریان و تبیین تفاوت‌های معنایی و زیباشناختی آن است. پرسش‌های اصلی پژوهش عبارت‌اند از: کارکرد نوشتار در آثار نقاشان قهوه‌خانه‌ای چیست؟ نوشتار در آثار هنرمندان جنبش سقاخانه چه نقشی ایفا می‌کند؟ چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی میان کارکرد و نتایج به‌کارگیری نوشتار در این دو جریان هنری وجود دارد؟ پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و روش توصیفیـ تحلیلی و تطبیقی، بر اساس تحلیل نمونه‌هایی منتخب از آثار شاخص نقاشی قهوه‌خانه‌ای و هنرمندان جنبش سقاخانه انجام شده است.

یافته‌ها نشان می‌دهد که در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، نوشتار که عمدتاً در خدمت «بیان» است، نقشی روایت‌محور، ارجاعی و معناگرا دارد؛ از این رو نوشتار زبانی بیشترین کاربرد را دارد و در پیوند مستقیم با فرهنگ شفاهی و آیینی شکل می‌گیرد؛ در حالی که در جنبش سقاخانه، نوشتار غالباً از خوانایی زبانی فاصله گرفته و به عنصری فرمال، هویت‌ساز و نمادین در ساختار بصری اثر تبدیل می‌شود. این دگرگونی بیانگر گذار از بیان جمعی و روایت‌محور در نقاشی قهوه‌خانه‌ای به بازنمایی هویت فرهنگی در چارچوب هنر مدرن در جنبش سقاخانه است.

واژه‌های کلیدی: نقاشی قهوه‌خانه‌ای، مکتب سقاخانه‌، نوشتار، نشانه شناسی، نقاشی معاصر ایران.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Function of Writing in Qahveh-Khaneh Painting and the Saqqakhaneh Movement

نویسنده English

GHolamreza Samavi
Painting department, Art Faculty, Semnan University
چکیده English

Abstract

Writing and image in the tradition of Iranian painting have maintained a reciprocal and intertwined relationship. On the one hand, painting has served the illustration and interpretation of texts, while on the other, writing has played a significant role in explaining and complementing the image. With the transformation of Iranian painting traditions from the Safavid to the Qajar periods and the emergence of works independent of manuscript illustration, writing was gradually reduced to marginal inscriptions within paintings. In the modern period, this form of writing was largely limited to the artist’s signature, and the tradition of marginal annotation became obsolete. Nevertheless, Qahveh-Khaneh painters, continuing the Qajar painting tradition, preserved writing in their works and employed it as a meaningful and prominent visual element. With the developments of modern Iranian painting, writing reappeared once again—this time with a new approach—in the works of artists associated with the Saqqakhaneh movement.

The main objective of this study is to examine and compare the function of writing in these two artistic currents and to elucidate their semantic and aesthetic differences. The principal research questions are: What functions does writing serve in the works of Qahveh-Khaneh painters? What role does writing play in the works of artists of the Saqqakhaneh movement? What similarities and differences exist between the functions and outcomes of employing writing in these two artistic contexts? This research adopts a qualitative approach and employs a descriptive–analytical and comparative method, based on the analysis of selected exemplary works from Qahveh-Khaneh painting and the Saqqakhaneh movement.

The findings indicate that in Qahveh-Khaneh painting, writing—primarily serving expressive purposes—plays a narrative-oriented, referential, and meaning-centered role. Accordingly, linguistic writing is most prevalent and is formed in direct connection with oral and ritual culture. By contrast, in the Saqqakhaneh movement, writing often departs from linguistic legibility and is transformed into a formal, identity-forming, and symbolic element within the visual structure of the artwork. This transformation signifies a shift in Iranian art from collective, narrative-based expression toward the representation of cultural identity within the framework of modern art.

کلیدواژه‌ها English

Qahveh-Khaneh painting
Saqqakhaneh movement
writing
semiotics
contemporary Iranian painting
آرین‎نژاد، فرزانه؛ حسینی، مالک؛ شعیری، حمیدرضا (1401). «دوگانۀ گفتارـ نوشتار: تحلیلی فلسفی». جاویدان خرد، شمارۀ 41، صص. 142ـ120.
اسماعیل‏زاده، حسن (1385). نقاشی مکتب قهوه‌خانه. تهران: نظر.
امامی، کریم (1356). سقاخانه (بروشور نمایشگاه). تهران: موزۀ هنرهای معاصر.
پاکباز، رویین (۱379). نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. تهران: نارستان.
ـــــــــــــ (۱۳۹۵). دایرة‎المعارف هنر. جلد سوم، تهران: فرهنگ معاصر.
تباتبایی، ژازه (1382الف). رنگ اسپانیا. جلدسوم، تهران: خورشیدیان.
تباتبایی، ژازه (1382ب). سفری در کهکشان رنگ‏ها. جلد دوم، تهران: خورشیدیان.
خیری، مریم (1387). «خوانشی بر نقاشی قهوه‌خانه (بررسی نوشتار در نقاشی قهوه‌خانه)». آینۀ خیال، شمارۀ 10، صص. 39ـ35.
داوودی آب‏کنار، آرمان؛ مصطفوی، شمس‎الملوک (1402). «تبارشناسی خط‌نگاره‌های جنبش سقاخانه، پیکره، دورۀ سی‎وسوم، شمارۀ 12، صص. 35ـ21.
دل‏زنده، سیامک (1396). تحولات تصویری هنر ایران. تهران: نظر.
سجودی، فرزان (1388). «نشانه‎شناسی نوشتار: نگاهی به رسانه، ادبیات و خوش‎نویسی». در نشانه‌شناسی: نظریه و عمل (مجموعه‎مقالات)، تهران: علم، صص. 239ـ328.
سیف، هادی ( 1369). نقاشی قهوه‎خانه. چاپ سوم، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
صحت، امین (1394). «بررسی تطبیقی جامع‌شناسانۀ دیوارنگارهای قهوه‌خانه‌ای با نقاشی سقاخانه‌ای». پایان‌نامۀ کارشناسی‏ارشد، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
قزل، سلیم (1392). «نوشتار به‎مثابۀ تصویر در نقاشی معاصر ایران». پایان‎نامۀ کارشناسی‏ارشد، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. 
کاتالوگ نمایشگاهِ مروری بر جنبش سقاخانه در هنر معاصر ایران (۱۳۹2). تهران: موزۀ هنرهای معاصر تهران.
کشمیرشکن، حمید (1393). هنر معاصر ایران. تهران: نظر.
کیاشمشکی، زهرا (1394). «تحلیل نشانه‎شناختی چگونگی شکل‎گیری نقش‏مایه‏های نوشتاری در نقاشی معاصر ایران». در کنفرانس بین‎المللی معماری، شهرسازی، عمران، هنر و محیط‎زیست: افق‏های آینده، نگاه به گذشته، تهران.
یازرلو، زینب (1393). نشانه‌شناسی نقاشی ایرانی: مورد پژوهشی فضا و روایت در نقاشی قهوه‏خانه‌ای و جنبش سقاخانه‌ای». پایان‎نامۀ کارشناسی‎ارشد، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. 
Barthes, R. (1977). Image, Music, Text (Trans. S. Heath). London: Fontana Press.
Derrida, J. (1976). Of Grammatology (Trans. G. C. Spivak). Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Derrida, J. (1982). Margins of Philosophy. Trans. Alan Bass. Chicago: University of Chicago Press, pp. 7–13.
 
Emami, K. (1986, December 15). Art in Iran xi. Post-Qajar. Encyclopaedia Iranica. Retrieved August 15, 2024, from https://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-xi-post-qajar/
Keshmirshekan H. Neo-traditionalism and modern Iranian painting: The Saqqa-khaneh school in the 1960s. Iranian Studies. 2005;38(4):607-630
Kress, G., & van Leeuwen, T. (2006). Reading Images: The Grammar of Visual Design (2nd ed.). London: Routledge.
Nahidi, K.(2023).“Saqqakhaneh Revisited”: The Art-Historiographical Construction of a Local Modernism. In: The Cultural Politics of Art in Iran: Modernism, Exhibitions, and Art Production. The Global Middle East. Cambridge University Press; 2023:146-207
Rahiminejat, R.(2024) ,Proceedings Bali Bhuwana Waskita: Global Art and Creativity Conference, Volume 4, pages 159-169.
Zakeri, S. (2021). The Saqqa-khaneh Calligraphy-Painting Movement in Iran. Barcelona, Research, Art, Creation, 9(3), pp. 267-293
دوره 12، شماره 30
1404
صفحه 243-263

  • تاریخ دریافت 08 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 19 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 09 خرداد 1405