نگارینه هنر اسلامی

نگارینه هنر اسلامی

واکاوی نظام کارکردی باغ ایرانی در فضای تصویری باغ نگاره‌های شاهنامه شاه طهماسب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری معماری اسلامی. دانشکده معماری و شهرسازی. دانشگاه هنر اسلامی تبریز
2 استاد گروه معماری و شهرسازی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز
3 دانشیار گروه معماری و شهرسازی. دانشکده معماری و شهرسازی. دانشگاه هنر اسلامی تبریز
چکیده
احداث باغ در کشور ما سابقه‌ای طولانی داشته و در طی دوران باغ‌ها کارکردهای مختلفی داشته‌اند. باغ ایرانی یکی از فضاهایی است که مورد توجه نگارگران ایرانی بوده، از طرفی هنر نگارگری، از مهم‌ترین هنرهای ارزشمند محسوب می‌شود و نگارگران بناها و معماری هم ‌عصر خود را به تصویر در آورده‌اند و از آنجا که در طول تاریخ هنرمندان برداشت خود را از فرهنگ و محیط خود به تصویر کشیده‌اند این تصاویر بازنمایی از معماری آن دوران است. هدف از این پژوهش شناسایی و تحلیل نظام کارکردی باغ ایرانی در فضای تصویری شاهنامه شاه طهماسب و ارائه دسته بندی جدید برای نظام کارکردی باغ‌های رسمی - تاریخی این نگاره‌ها است و به سوال‌های با استناد به نگاره‌های شاهنامه شاه طهماسب، کدام کارکردهای باغ ایرانی بازنمایی شده‌اند؟ کدام یک از این کارکردهای بازنمایی‌شده، از فراوانی و برجستگی بیشتری در نگاره‌ها برخوردار است؟ بر پایه روش توصیفی–تحلیلی پاسخ داده می‌شود. جمع‌‌آوری اطلاعات و منابع به صورت اسنادی - کتابخانه‌ای و جامعه آماری شامل 74 باغ نگاره شاهنامه شاه طهماسب است. با توجه به اشعار شاهنامه و نگاره‌ها، باغ‌هایی که ترسیم شده‌اند از نوع باغ حکومتی (کاخ)، باغ کوشک، باغ سکونتی (منزل)، باغ سراپرده (چادر) و باغ تفرجی است که عملکرد اصلی آن‌ها حکومتی، تشریفاتی، سکونتی، تفریحی و تلفیقی می‌باشد. به دلیل اینکه بانی ترسیم نگاره‌ها پادشاهان و حاکمان وقت بوده‌اند و با توجه به مضمون شاهنامه باغ‌های ترسیم شده در نگاره‌ها متعلق به جامعه شاهان و حاکمان بوده و سایر کارکردهای باغ در نظر نگرفته‌ شده است. باغ حکومتی (کاخ) و باغ سراپرده (چادر) بیشتر از سایر کارکردها مورد توجه هنرمندان نگارگر بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Functional System of the Persian Garden in the Pictorial Space of the Garden Miniatures of Shah Tahmasp’s Shahnameh

نویسندگان English

Shamim Nottagh 1
Azita Belali oskui 2
Abbas Ghaffari 3
1 PhD student in Islamic architecture. Faculty of Architecture and Urbanism. Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran
2 Professor, Department of Architecture and Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Tabriz Islamic Art University
3 Associate Professor, Faculty of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran
چکیده English

The construction of gardens in Iran has a long history, and throughout different periods, gardens have served various functions. The Persian garden is one of the spaces that has received particular attention from Iranian miniaturists. Miniature painting, as one of the most significant and valuable forms of art, depicts the buildings and architecture contemporary to the artists. Since artists throughout history have visually expressed their perceptions of their culture and environment, these images represent the architecture of their respective periods.

The purpose of this research is to identify and analyze the functional system of the Persian garden within the pictorial space of Shah Tahmasp’s Shahnameh and to propose a new classification for the functional system of the formal–historical gardens depicted in these miniatures. Accordingly, the study seeks to answer the following questions based on the miniatures of Shah Tahmasp’s Shahnameh: which functions of the Persian garden are represented, and which of these represented functions demonstrate greater frequency and prominence in the miniatures? These questions are addressed using a descriptive–analytical method. Data and sources were collected through documentary and library-based research, and the statistical population consists of 74 garden miniatures from Shah Tahmasp’s Shahnameh.

Based on the verses of the Shahnameh and the visual analysis of the miniatures, the depicted gardens can be classified as governmental (palatial) gardens, pavilion gardens, residential (domestic) gardens, encampment (tent) gardens, and recreational gardens, whose primary functions include governmental, ceremonial, residential, recreational, and combined uses. Given that the patrons of these miniatures were kings and contemporary rulers, and considering the thematic content of the Shahnameh, the gardens represented in the miniatures belong to the social sphere of kings and rulers, while other garden functions are not taken into account. Among the various functions, governmental (palatial) gardens and encampment (tent) gardens have received greater attention from the miniaturist artists than other types.

کلیدواژه‌ها English

Functional system
Iranian garden
Shahnameh painting of Shah Tahmasp
آژند، یعقوب (1384). [P1] [p2] [p3] مکتب نگارگری تبریز، قزوین و مشهد. تهران: فرهنگستان هنر.
اعتضادی، لادن (1392). دریچه‏ای به باغ ایرانی. منظر، دورۀ پنجم، شمارۀ 24، صص. 55ـ52.
افخمی، بهروز؛ خسروی، زینب (1397). «معنا و کارکرد باغ ایرانی (با تأکید بر دورۀ هخامنشی)». پژوهش‎های ایران‎شناسی، دورۀ هشتم، شمارۀ 2، صص. 38ـ21.
انصاری، مجتبی (1378). ارزش‌های باغ ایرانی (صفوی ـ اصفهان)، پایان‎نامۀ دکترا، دانشگاه تهران، دانشکدۀ هنرهای زیبا.
ــــــــــــــ ؛ صالح، الهام (1391). «بررسی تطبیقی نگارگری مکتب دوم تبریز و باغ ایرانی در دورة تیموری و صفوی». نگره، دورۀ هفتم، شمارۀ 22، صص. 24ـ5.
ـــــــــــــ ؛ نامی، مهشاد (1396). «بررسی تطبیقی نگارگری مکتب شیراز و عناصر باغ ایرانی در دورة تیموری و صفوی». نگره، دورۀ دوازدهم، شمارۀ 43، صص. 87ـ75.
بانی مسعود، امیر (1384). باغ‏های تاریخی تبریز. تهران: دفتر پژوهش‏های فرهنگی.
بلالی اسکویی، آزیتا؛ محمودی، رؤیا (1399). «تحلیل تفسیری باغ در نگارۀ باغچه‌های درگزین مطراقچی». باغ نظر، دورۀ هفتم، شمارۀ 84، صص. 38ـ29.
ــــــــــــــــــ ؛ نظرزاده عنصرودی، فرناز؛ نظرزاده عنصرودی، ائلناز (1399). «تجلی مفهوم آب از باغ بهشتی قرآن در باغ ایرانی». معماری اسلامی، دورۀ هشتم، شمارۀ 3، صص. 38ـ19.
پروین، حسین؛ متدین، حشمت‏الله (1401). «خوانش باغ ایرانی در مینیاتور، با تأکید بر مینیاتورهای شاهنامۀ بایسنقری». منظر، دورۀ چهاردهم، شمارۀ 59، صص. 19ـ6.
تاورنیه، ژان باتیست. (1336). سفرنامۀ تاورنیه. مترجم: حمید ارباب‎شیرانی، تهران: کتابخانۀ سنایی.
تیموری گرده، سعیده؛ حیدرنتاج، وحید (1393). «نظرگاه عنصر اصلی تصویرشده از باغ در نگاره‌های نمایش‏دهندۀ باغ ایرانی». باغ نظر، دورۀ یازدهم، شمارۀ 30، صص. 26ـ15.
جانی‏پور، بهروز؛ محمدی، نیلوفر؛ رضایی میرقاید، گلشن (1399). «هم‏گرایی معماری ایرانی با هنر نگارگری». باغ نظر، دورۀ هفدهم، شمارۀ 90، صص. 92ـ81.
چلبی، اولیا (1399). سفرنامۀ اولیا چلبی به ایران عصر صفوی. مترجم و پژوهشگر: علی ابوالقاسمی و مهدی وزینی‏افضل، جیرفت: دانشگاه جیرفت.
حیدرنتاج، وحید (1393). باغ ایرانی. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
خواجه‏احمد عطاری، علیرضا و دیگران (1394). «گفتمان باغ در فرش صفوی». گلجام، شمارۀ 28، صص. 22ـ5.
دانش‎دوست، یعقوب (1368).  «باغ ایرانی». سخنرانی در دانشکدۀ معماری دانشگاه ملی ایران، اثر، شمارۀ 18 و 19، صص. 221ـ218.
دهخدا، علی‌اکبر (1376).  لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
رجبی، محمدعلی و دیگران (1392). شاهنامۀ شاه‏طهماسب. تهران: متن.
روحانی، غزاله (1383مهرماه). «گیاه در باغ ایرانی». در خلاصۀ مقالات نخستین همایش باغ ایرانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور،.[P4] [p5] 
زارعی، علی و دیگران (1400). «مفاهیم مشترک باغ‎سازی در دورۀ تیموری و صفوی، با تأکید بر نگاره‎های باغ دو مکتب هرات و مکتب دوم تبریز». نگارینۀ هنر اسلامی، دورۀ هشتم، شمارۀ 21، صص. 36ـ21.
سلطان‌زاده، حسین (1382). «از باغ تا پارک». نامۀ انسان‎شناسی، دورۀ یکم، شمارۀ 4، صص. 113ـ91.
شاردن، سرجان (1336). سیاحتنامۀ شاردن. جلد چهارم، مترجم: محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.
ـــــــــــــــ (1345). سیاحتنامۀ شاردن. جلد هفتم، مترجم: محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.
شاهچراغی، آزاده (1395). پارادایم‌های پردیس: درآمدی بر بازشناسی و باز‌آفرینی باغ ایرانی. تهران: جهاد دانشگاهی.
ــــــــــــــــ؛ اسلامی، غلامرضا (1389). «بازخوانی ارتباط ازطریق بررسی نماد باغ در آثار نقاشی معاصر ایران». انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، شمارۀ 1، صص. 53ـ43.
صدیق سروستانی، رحمت‎الله (1375). «کاربرد تحلیل محتوا در علوم اجتماعی». نامۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران، دورۀ هشتم، شمارۀ 8، صص.114ـ91.
طیبی ابوالحسنی، سیدامیرحسین (1398). «درآمدی بر روش تحقیق: رویه‌های استاندارد تحلیل داده‌های کیفی». سیاست‎نامۀ علم و فناوری، دورۀ نهم، شمارۀ 2، صص. 94ـ67.
قائدی، محمدرضا؛ گلشنی، علیرضا (1395). «روش تحلیل محتوا، از کمی‎گرایی تا کیفی‎گرایی». روش‌ها و مدل‌های روان‎شناختی، دورۀ هفتم، شمارۀ 23، صص. 82ـ57.
قلی‌پور، سودابه؛ حیدرنتاج، وحید (1395). «تأثیرات باغ‌های تیموری در سمرقند بر باغ‌های صفوی در اصفهان (خیابان چهارباغ)». باغ نظر، دورۀ سیزدهم، شمارۀ 40، صص. 18ـ5.
کری ولش، استوارت (1391). اوج نگارگری پژوهشی در توصیف نگاره‌های شاهنامۀ شاه‏طهماسب. به‏کوشش سیدکمال حاج‏سیدجوادی، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
گودرزی، مصطفی؛ کشاورز، گلناز (1386). «بررسی مفهوم زمان و مکان در نگارگری ایرانی». هنرهای زیبا، دورۀ سی‎ویکم، شمارۀ 31، صص. 100ـ89.
متدین، حشمت‎الله (1389). «علل پیدایش باغ‏های تاریخی ایران». باغ نظر، دورۀ هفتم، شمارۀ 15، صص. 62ـ51.
ـــــــــــــــــ ؛ متدین، رضا (1394). «لزوم ایجاد باغ». هنر و تمدن شرق، دورۀ سوم، شمارۀ 7، صص. 26-19.
محمدزاده، مهدی؛ نوری، سونیا (1396). «بررسی ساختار و زوایای دید باغ ‌ایرانی در نگارگری ‌باغی و قالی‌های‌باغی دورۀ صفویه». باغ نظر، دورۀ چهاردهم، شمارۀ 52، صص. 36ـ27.
مقتدر، منوچهر [P7] [p8] (1383). باغ‌های تاریخی: رهنمودهای یونسکو (فیلم مستند).کارگردان: فرهاد داریوش، تهیه‎کننده: موزۀ هنرهای معاصر تهران، [P9] [p10] .
موسوی موحدی، علی‏اکبر (1377). «هنر میراث معنوی و تجلی آن». هنرهای زیبا، دورۀ سوم، شمارۀ 1، صص. 28ـ25.
مهربانی گلزار، محمدرضا؛ فاطمی، مهدی (1395). «ساختار کوشک در باغ‏های خراسان، الگویی برای سکونت دائم». هنر و تمدن شرق، دورۀ چهارم، شمارۀ 13، صص. 51ـ42.
نصر، طاهره (1389). تجلی حکمت در باغ ایرانی. شیراز: رخشید.
نطاق، شمیم (1401). «بررسی تحقق آموزه‌های اسلامی در اصول باغ‏سازی ایران». پایان‎نامۀ کارشناسی‏ارشد، استاد راهنما: آزیتا بلالی اسکویی دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
ـــــــــــ ؛ ـــــــــــــــــــ (1402ب). [P11] «تطبیق نظام کالبدی باغ ایرانی با آموزه‌های اسلامی (مورد پژوهی: باغ‌های مناطق غیرمعتدل ایران)». فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، دورۀ دهم، شمارۀ 2، صص. 82ـ47.
ــــــــــ ؛ ــــــــــــــــــــ (1403). باغ ایرانی در آینۀ آموزههای اسلامی. تهران: جهاد دانشگاهی.
ــــــــــ ؛ ــــــــــــــــــــ ؛ جمالی، یحیی (1401). «تطبیق ساختار نگاره‌های یوسف و زلیخا با مفاهیم قرآنی (مورد پژوهی: نگاره‌های قرن 9 تا 10 هجری)». نگره، دورۀ نوزدهم، شمارۀ 71، صص. 211ـ195.
نعیما، غلامرضا (1385). باغ‏های ایران. تهران: پیام.
ورجاوند، پرویز (1375). «باغ» در دانشنامۀ جهان اسلام (ب). جلد یکم، تهران: بنیاد دایره‎المعارف اسلامی.
ویلبر، دونالد نیوتن (1348). باغ‎های ایرانی و کوشک‌های آن. مترجم: مهین‏دخت صبا، تهران: علمی و فرهنگی.
 
Canby. Sheila. (2014). The Shahnama of Shah Tahmasp. The Metropolitan Mus.
Fadaie, Honey, Mofidi Shemirani, Seyed Majid. (2021). An Introduction to the Impact of Sustainable Landscape Parameters on the Archetype of the Design of Persian Garden: Royal Pasargadae Garden. Creative city design. 4(1): 74-85.
Ghasemzadeh, Behnam. (2014). Framework-Architecture in Iranian Miniatures. Europen Revive of Artistic studies. 5(1): 34-48.
Sharafi Safa, Habib, Ali Soufi, Alireza. (2021). Rereading the History of Dargazin City in Nasuh Matrakçi Miniature Images. 9(1): 95-123.
دوره 12، شماره 30
1404
صفحه 127-162

  • تاریخ دریافت 13 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 12 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 13 اردیبهشت 1405