شمایل شناسی بازتاب مشروعیت فرهنگی در نگاره معراج پیامبر(ص) در نسخۀ فالنامۀ امام صادق(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای تخصصی تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد. تهران، ایران

2 دانشیار گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد تهران، ایران

3 استادیار گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد تهران، ایران

10.22077/nia.2026.10444.2011

چکیده

معراج پیامبر(ص) از مضامینی است که با توجه به زمینه‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی موجود در هر دوره، تخیل نگارگران مسلمان را به خود معطوف ساخته و حاصل آن، بازتاب‌های متفاوت و زیبای بصری و محتوایی این رویداد در نگارگری بوده است. در این پژوهش سعی‌شده ضمن مطالعة پیکره مبارک پیامبر(ص)، به همراه دیگر پیکره‌های مصور شده در نگاره‌ فالنامة امام‌صادق(ع)، به شناخت عناصر بصری نمادین بکار رفته در این نگاره و دستیابی به اهداف و زمینه‌های ایجاد این عناصر نمادین، جهت نشان دادن واقعه معراج پرداخته شود. سوالات پژوهش: نمادها و نشانه‌های مشروعیت‌بخشی به حکومت شاه‌طهماسب در دوره دوم حکومت وی در پیکره‌های مصور شده در نگاره‌ معراج فالنامةامام‌صادق(ع)، کدامند؟نمادها و نشانه‌های ظهور یافته در نگاره معراج فالنامه تحت‌تأثیر چه گفتمان‌هایی در دوره شاه تهماسب بوده‌اند؟ روش تحقیق در پژوهش حاضر به شیوه توصیفی– تحلیلی و با رویکرد آیکونولوژی پانوفسکی صورت می‌گیرد. روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای (اسنادی) صورت گرفته است. در نیمه دوم حکومت شاه‌طهماسب به علت عُزلت‌گزینی وی و طرد هنرمندان از دربار و تشدید جریان تفکر دینی- فقهی و نهادینه شدن مفهوم ولایت و امامت توسط محقق ثانی برای اثبات جانشینی علی(ع)، بیان نمادین مقام شاه‌طهماسب صفوی به عنوان جانشینی به حق در دوران غیبت امام‌عصر(ع) به روشنی ملاحظه می‌شود. نگارگر معراج فالنامه، با توجه به عناصر نمادین فرهنگی مصورشده در این نگاره(شیر، شمشیر، حلقه جانشینی، پرچم سبزرنگ، صندل طلایی)، در لایه‌های پنهان معنایی نگارة خود با توجه به روایات شیعی در باب واقعةمعراج، ضمن اشاره به رابطة محکم بین دین و حکومت، جانشینی به حق شاه‌طهماسب را به موازات جانشینی به حق علی(ع) از طرف پیامبر(ص) و نظر فُقهای شیعی آن زمان دانسته و کوشش کرده برای وی در نظرگاه مردم کسب مشروعیت و مقبولیت نماید. ظهور نمادهای بکار رفته در این نگاره نیز تحت تأثیر گفتمان شیعی-فقهی حاکم بر نیمۀدوم حکومت شاه‌طهماسب بوده‌است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Iconography of the Reflection of Cultural Legitimacy in the Image of the Ascension of the Prophet (PBUH) in the Falnameh of Imam Sadiq (AS)

نویسندگان [English]

  • hossein behroozipoor 1
  • Khashayar Ghazizadeh 2
  • parviz haseli 3
1 PhD student specializing in comparative and analytical history of Islamic art, Faculty of Art, Shahed University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Islamic Art Department, Faculty of Art, Shahed University of Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Islamic Art Department, Faculty of Art, Shahed University of Tehran, Iran
چکیده [English]

The Ascension of the Prophet (PBUH) is one of the themes that, considering the social, political, and cultural contexts existing in each period, has captured the imagination of Muslim painters, resulting in different and beautiful visual and content reflections of this event in painting. In this research, an attempt has been made to study the blessed figure of the Prophet (PBUH) along with other figures depicted in the Falnameh painting of Imam Sadiq (AS), to identify the symbolic visual elements used in this painting and to achieve the goals and grounds for creating these symbolic elements to show the event of the Ascension. Research questions: What are the symbols and signs of legitimizing the rule of Shah Tahmasp in the second period of her reign in the figures depicted in the Miraj Falnameh of Imam Sadiq (AS)? What discourses during the reign of Shah Tahmasp influenced the symbols and signs appearing in the Mi'raj image of the Falnameh? The research method in the present study is descriptive-analytical and uses Panofsky's iconology approach. The method of collecting information was library (documentary). In the second half of Shah Tahmasp's reign, due to his seclusion and the expulsion of artists from the court, the intensification of the flow of religious-jurisprudential thought, and the institutionalization of the concept of guardianship and imamate by the second researcher to prove the succession of Ali (AS), The symbolic expression of Shah Tahmasp Safavi's position as the rightful successor during the occultation of Imam al-Asr (a.s.) is clearly seen.

The illustrator of the Me'raj Falnameh, considering the symbolic cultural elements depicted in this painting (lion, sword, succession ring, green flag, golden sandals), In the hidden layers of meaning, the author considers the rightful succession of Shah Tahmasp in parallel with the rightful succession of Ali (AS) by the Prophet (PBUH) and the views of the Shiite jurists of that time, in accordance with Shiite narrations about the event of the Ascension, while referring to the strong relationship between religion and government. And he tried to gain legitimacy and acceptance for him in the eyes of the people. The emergence of the symbols used in this painting was also influenced by the Shiite-jurisprudential discourse that dominated the second half of Shah Tahmasp's reign.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cultural symbolic elements
  • Legitimacy
  • Iconology
  • Image
  • Falnameh of Imam Sadiq (AS)
قرآن کریم (1374). ترجمه مهدی الهه قمشه ای. قم: چاپخانه اعتماد.
ابن‌شهرآشوب مازندرانی، محمد بن ‌علی (1379ق.). مناقب آل‌ ابی‌طالب علیهم‌السلام. قم: علامه.
ابن‌ عبدالبر، یوسف بن عبدالله. (1412ق.). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب. تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دارالجیل.
اولئاریوس، آدام (1369). سفرنامۀ آدام اولئاریوس (اصفهان خونین شاه‏صفی). مترجم: حسین کردبچه، تهران: کتاب برای همه.
پاکباز، رویین (1384). نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. چاپ سوم، تهران: زرین و سیمین.
ـــــــــــــ (1392). دایره‌المعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر.
پانوفسکی، اروین (1396). معنا در هنرهای تجسمی. مترجم: ندا اخوان‏مقدم، تهران: چشمه.
پوراکبر، آرش (1396). فالنامۀ شاه‎تهماسبی. تهران: فرهنگستان هنر.
تاورنیه، ژان باتیست (1383). سفرنامۀ تاورنیه. مترجم: حمید ارباب‎شیرانی، تهران: نیلوفر.
تربیت، محمدعلی (1377). دانشمندان آذربایجان. به‌کوشش غلامرضا طباطبایی‏مجد، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حجاریان، سعید (1373). «نگاهی به مسئلۀ مشروعیت». راهبرد، شمارۀ 3، صص. 93ـ78.
حسینی، مهدی (1383). «فالنامۀ شاه‌تهماسب: حدوداَ 957ق.». هنرنامه، شمارۀ 23، صص. 56ـ43.
دسیلو فیگوئروا، دن گارسیا (1363). سفرنامۀ دن گارسیا دسیلو فیگوئروا. مترجم: غلامحسین سمیعی؛ تهران: نشر نو.
دلیر، نیره (1400). «گفتمان ظل‌الهی در تاریخ‌نگاری عصر صفوی». جستارهای تاریخی، شمارۀ 2، صص. 100ـ79.
رستمی، مصطفی؛ سلیمی‌فرد، زهرا (1397). «بررسی نگارۀ معراج پیامبر با رویکرد آیکونولوژی (مطالعۀ موردی: نسخۀ فالنامۀ تهماسبی)». همایش ملی جلوه‌های هنر ایرانی اسلامی در فرهنگ، علوم و اسناد. رشت: دانشگاه گیلان. کد مقاله در سایت civilica.com: JELVEH01_369.
سام‎میرزا (1314). تحفۀ سامی. به‎تصحیح حسن وحید دستگردی، تهران: ارمغان.
سبزواری، ملامحمدباقر (1377). روضه الانوار عباسی. به‎تصحیح اسماعیل چنگیزی اردهایی، تهران: میراث مکتوب.
شاقلانی‌پور، زهرا؛ قاضی‌زاده، خشایار (1394). رمزپردازی در نگارۀ معراج پیامبر(ص) در فالنامۀ تهماسبی به‎روش آیکونولوژی اروین پانوفسکی». پیکره، دورۀ چهارم، شمارۀ 8، صص. 53ـ36. doi: 10.22055/pyk.2016.14559
ــــــــــــــــ؛ ـــــــــــــــــ؛ حاصلی، پرویز (1397). «بررسی تأثیر متون شیعی بر شمایل‎نگاری از امام‎علی(ع) در نگاره‌های فالنامۀ تهماسبی». مطالعات هنر اسلامی، سال چهاردهم، شمارۀ 32، صص. 131ـ97.
شاه‎تهماسب اول (1363). تذکرۀ شاه‌تهماسب: شرح وقایع و احوالات زندگانی شاه‌تهماسب صفوی به قلم خودش. تهران: کاویانی.
شایسته‌فر، مهناز (1384)، هنر شیعی: عناصر هنر شیعی در نگارگری و کتیبه‎نگاری تیموریان و صفویان. تهران: مطالعات هنر اسلامی.
شجاعی‌زند، علی‎رضا (1376). مشروعیت دینی دولت و اقتدار سیاسی دین. تهران: تبیان.
شریعت‌مداری، فاطمه (1392). «طراحی باغ نور با نگاهی بر جایگاه نور در فرهنگ و معماری ایران». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، پردیس هنرهای زیبا.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1382). فرهنگ نماد‌ها. مترجم: سودابه فضایلی، تهران: جیهون.
شهری‏باف، جعفر (1383). طهران قدیم. جلددوم، چاپ چهارم، تهران: معین.
شیخ‏صدوق، محمد بن علی (1357). التوحید. قم: جامعۀ مدرسین.
شیخ‏مفید. (1386). الارشاد. چاپ هشتم، مترجم: سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران: فرهنگ اسلامی.
شین دشتگل، هلنا (1389). معراج‌نگاری نسخه‌های خطی تا نقاشی‌های مردمی با نگاهی به پیکرنگاری حضرت محمد(ص). تهران: علمی و فرهنگی.
طباطبایی، محمدحسین (1374). ترجمۀ تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبری، محمد بن جریر (1364). تاریخ طبری. مترجم: ابوالقاسم پاینده، جلد سیزدهم، چاپ دوم، تهران: اساطیر.
قاضی‌زاده، خشایار؛ شاقلانی‌پور، زهرا (1395). «تجلّی امام‎رضا(ع) در نگاره‌های فالنامۀ تهماسبی». بساتین، سال سوم، شماره 2ـ1(پیاپی 6ـ5)، صص. 40ـ11.
کاشفی سبزواری، ملاحسین (1350). فتوت‏نامۀ سلطانی. به‎تصحیح و مقدمة محمدجعفر محجوب، تهران: محجوب.
کشاورز، زهراسادات؛ چلونگر، محمدعلی؛ منتظرالقائم، اصغر (1396). «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرآیند تمدن دولت صفویه». تاریخ اسلام و ایران، دورۀ بیست‌وهفتم، شمارۀ 34، صص. 167ـ139.  doi: 10.22051/hii.2017.12649.1239
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب (1383). الکافی. به‎تصحیح علی‎اکبر غفاری، تهران: دارکتب ‌الاسلامیه.
کمپفر، انگلبرت (1363). سفرنامآ کمپفر. مترجم: کیکاوس جهانداری، چاپ سوم. تهران: خوارزمی.
کنگرانی فراهانی، منیژه و دیگران (1400). «معراج سلطان‌محمد و برگرفتگی آن در سه نقاشی معاصر ایران با رویکرد پیش‏متنیت ژنت». نگره، شمارۀ 59، صص. 73ـ61.
کیانمهر، قباد؛ تقوی­نژاد، بهاره (1390). «مطالعۀ تطبیقی مضامین کتیبه­های کاشی­کاری مدرسۀ چهارباغ اصفهان و باورهای عصر صفویه». پژوهش­های تاریخی، سال سوم، شمارۀ 10، صص. 156ـ133.
لشکری تفرشی، احسان (1400). «شناخت مؤلفه‌های آیین تشیع در برساخت انسجام اجتماعی در ایران عصر صفوی». ژئوپلتیک، دورۀ نوزدهم، شمارۀ 1، صص. 151ـ131.1dor: 20.1001.1.17354331.1402.19.69.5.6
محقق کرکی، علی بن حسین (1409 ق). الرسائل المحقق الکرکی. تحقیق الشیخ محمد الحسون، قم: مکتبه آیت‏الله المرعش النجفی.
مجلسی، محمدباقر (1403 ق). بحارالانوار. جلد پانزدهم، نجف: دارالکتاب اسلامی.
معین. محمد. (1381). فرهنگ فارسی معین. تهران: ندا.
منشی، اسکندربیک (1350). تاریخ عالم‏آرای عباسی. به‏کوشش ایرج افشار، جلد یکم و دوم، تهران: امیرکبیر.
مهدی‌زاده، علیرضا (1394). «مقایسۀ تطبیقی نگارۀ معراج در خمسۀ نظامی و فالنامۀ تهماسبی». جلوۀ هنر، شمارۀ 14، صص. 16ـ5.  doi: 10.22051/jjh.2016.2122
ـــــــــــــــــــ؛ بلخاری قهی، حسن (1393). «بررسی مضامین و نمادهای شیعی در نگارة معراج پیامبر(ص) در نسخة فالنامة تهماسبی». شیعه‌شناسی، دوره دوازدهم، شمارۀ 46، صص. 46ـ25.
نیکخواه، هانیه؛ شیخ‎مهدی، علی (1389). «رهیافتی به سیاست فرهنگی ایلخانان در سدۀ سیزدهم/ هفتم در واکاوی نقوش سفال‌های زرین‌فام ایران». مطالعات هنر اسلامی، شمارۀ  13، صص. 129ـ109.
هال، جیمز (1390).  فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. مترجم: رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
 
- Adams, Laurie Schneider (2010). The Methodologies of Art: An Introduction, 2nd ed., Westview Press, Boulder.
 Canby, Shiela. (2004). Hunt for Paradise:court arts of iran.New York:Asia Sosiety.
-Farhad, Massumeh et al. (2010). Falnama: The Book of Omen, Thames & Hudson. USA.
- Falk, Toby. (1985).Treasures ofIslam.Bristol. Avon. England.
- Gombrich, Ernst H. (1972). Symbolic Images: Studies in the Art of Renaissance ІІ . London: Phaidon Press Limited.
-Membre, M (1993). Mission to the Lord Sophy Of Persia. London.
-Pieranti, G. “Iconografia e Iconologia”, in Atlas,(2016): pp. 1-8.
-Panofsky, E. (1955). Meaning in the Visual Arts, New York: Dobleday Anchor Book
-Shakibi, Zhand, (2007). Revolutions and the Collapse of Monarchy, Volume 42 of International Library of Historical Studies, London, I.B.Tauris& Coltd.