نگارینه هنر اسلامی

نگارینه هنر اسلامی

مقایسه مفهوم جنسیت در دوره صفوی با استناد به شواهد باستان‌شناختی و قرائن تاریخی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 ستاد باستانشناسی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، مازندران، ایرا
2 عضو هیئت علمی دانشگاه تهران. گروه باستان شناسی
3 دانشجوی دکترا/ دانشگاه مازندران
چکیده
جنسیت به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ساختارهای اجتماعی در تمامی جوامع، همواره عاملی برای قشربندی اجتماعی محسوب می‌شده است، به‌گونه‌ای که علاوه بر نابرابری‌های نژادی، طبقاتی، قومی و مذهبی می‌توان از نابرابری‌های جنسیتی نیز سخن گفت، این امر به معنای موقعیت نابرابر زنان در مقایسه با مردان در حوزه‌های مختلف است. سفرنامه‌ها از منابعی هستند که اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار جنسیت و نگرش جامعه به آن ارائه می‌کنند. کنجکاوی سیاحان درباره وضعیت زنان موجب شده است تا پرسش‌های زیادی در ذهن‌شان ایجـاد شـود و ایـن مسئله نیز در آثارشان بازتاب یافته است. از سوی دیگر، کاربرد نگاره‌ها به‌منزله عنصری تزیینی در بناها و نسخ خطی بـرای انتقـال پیـامی خـاص همواره اهمیت داشته است. نگاره‌های دوران صفوی را باید در مقام یکی از منابع جهت شناخت جامعه آن دوره دانست. صحنه‌هایی را که دربرگیرنده‌ی پیکره‌هایی از زنان است به‌صورت‌های مختلف و با موضوعات متفاوت در هنر ایران اسلامی می‌توان مشاهده کرد. هدف از این پژوهش، مقایسه مفهوم جنسیت در دوره صفوی با استناد به شواهد باستان‌شناختی و قرائن تاریخی است. سؤالی که در این پژوهش مطرح می‌شود این است که چه تفاوتی بین شواهد مرتبط با باستان‌شناسی جنسیت در دوره صفوی با قرائن تاریخی آن وجود دارد؟ روش تحقیق پژوهش حاضر، توصیفی-تحلیلی است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد بین شواهد باستان‌شناختی در دوره صفوی با قرائن تاریخی آن تفاوت چشمگیری وجود دارد. در منابع و متون تاریخی بر محدودیت‌های فرهنگی حضور زنان در اجتماع مردان نامحرم تأکید جدی شده است لیکن این محدودیت‌های فرهنگی و معذورات شرعی چندان در شواهد باستان‌شناختی مشهود نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparison of the concept of gender in the Safavid period with reference to archaeological evidence and historical evidence

نویسندگان English

Seyyed Rasool Mousavi Haji 1
Mohammad Esmaeil Esmaeili Jelodar 2
yousef ghasmi 3
1 Professor in Archaeology, University of Mazandaran, Mazandaran, Iran
2 Faculty member of Tehran University. Department of Archaeology
3 Dr. student/Mazandaran University
چکیده English

Gender, as one of the most important social structures in all societies, has always been considered a factor for social stratification, so that in addition to racial, class, ethnic and religious inequalities, we can also talk about gender inequalities, this means the position of women is unequal compared to men in various fields. Travelogues are sources that provide valuable information about gender structure and society's attitude towards it. Tourists' curiosity about the condition of women has caused many questions to arise in their minds and this issue is also reflected in their works. On the other hand, the use of pictures as a decorative element in buildings and manuscripts to convey a special message has always been important. The paintings of the Safavid period should be considered as one of the sources for understanding the society of that period. The scenes that include the figures of women can be seen in different forms and with various subjects in the art of Islamic Iran. The aim of this research is the comparative study of the concept of gender in the Safavid era by referring to archaeological and historical evidence. The question raised in this research is, what is the difference between the evidence related to the archeology of gender in the Safavid period and its historical evidence? The research method of the present study is descriptive-analytical. The results of this research show that there is a significant difference between the archaeological evidence during the Safavid period and its historical evidence. In historical sources and texts, the cultural limitations of women's presence in the community of unmarried men have been seriously emphasized, but these cultural limitations and religious excuses are not evident in archaeological evidence.

کلیدواژه‌ها English

gender
archaeological evidence
painting
historical texts
Safavid dynasty
آژند، یعقوب. (1385). مکتب نگارگری اصفهان. تهران: نشر آثار هنری متن.
آژند، یعقوب. (1384). مکتب نگارگری تبریز و قزوین و مشهد. جلد اول. تهران: فرهنگستان هنر.
آصف، محمدهاشم. (۱۳۴۸). رستم التواریخ. به اهتمام محمد مشیری. تهران: تابان.
آقاجانی، اصفهانی، حسین و جوانی، اصغر. (1386). «دیوارنگاری عصر صفویه در اصفهان (کاخ چهلستون). تهران: فرهنگستان هنر.
اروجی نیک آبادی، فاطمه. (۱۳۸۰). سازمان مالیه در دوران صفوی». پایان­نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تبریز. دانشکده علوم انسانی.
افندی، عبدالله بن عیسی­بیگ. (1401ق). ریاض­العلماء و حیاض­الفضلاء. به تحقیق احمد حسینی اشکوری. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت­الله مرعشی نجفی.
اولیویه، آنتوان. (1371). سفرنامه اولیویه. ترجمه محمد طاهر میرزا. تهران: اطلاعات.
براتی، محمود. (۱۳۸۰). ضعف و خطای حاکمان و طنز صاحب قلمان نمونه عصر صفوی. مجموعه مقالات همایش اصفهان و صفویه اصفهان: دانشگاه اصفهان.
تاورنیه، ژان­باتیست. (1362). سفرنامه تاورنیه. ترجمه ابوتراب نوری. تصحیح حمید شیران. اصفهان: سنایی و تایید.
تحویلیان، حسین. (1387). مکتب نقاشی صفوی اصفهان. چاپ اول، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
تقوی، عابد و موسوی، سیده مونا. (1392). «بررسی حضور اجتماعی زنان و سیرتحول پوشش در نگاره های عصر صفوی»، مجله زن و فرهنگ، 5 (18)، 102-81.
حجازی، بنفشه. (1381). ضعیفه؛ بررسی جایگاه زن ایرانی در عصرصفوی، تهران: نشر قصیده سرا.
حسینی­راد، عبدالمجید. (1385)، شاهکارهای نگارگری ایران، مترجمان کلود کرباسی، ماری پرهیزگاری و پیام پریشان­زاده، تهران: موسسه توسعه هنرهای تجسمی.
حسینی قمی، احمد. (1359). خلاصه التواریخ. به اهتمام احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.
خالقی، احمد. (1382). قدرت، زبان و زندگی روزمره. تهران: گام نو.
خزاعی، علیرضا. (۱۳۸۰). مواردی از ناآرامی­های اجتماعی در اصفهان در دوره شاه عباس دوم صفوی. مجموعه مقالات همایش اصفهان و صفویه اصفهان.
خوب­دل، حسن و ناظری، افسانه. (1400). «بازنمایی جنسیت در نقاشی و عکاسی عهد ناصری بر اساس نظریۀ جان سارکوفسکی»، نشریه علمی مطالعات تطبیقی هنر، ۱۱ (۲۱): ۱۴-۱.
دارک، کن. (1398). مبانی نظری باستان شناسی. ترجمه کامیار عبدی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
در کرویس، دیرک­وان. (۱۳۸۰). شاردن و ایران: تحلیلی از اوضاع در قران هفدهم میلادی. ترجمه حمزه اخوان تقوی، تهران: نشر فرزان روز.
دلاواله، پیترو. (۱۳۸۰). سفرنامه پیترو دلاواله. ترجمه محمود به­فروزی، جلد دوم. تهران: قطره.
ذاکرجعفری، نرگس. (1396). حیات سازها درتاریخ موسیقایی ایران (از دوره ایلخانان تا پایان صفویه)، تهران: ماهور.
رز، ژیلیان. (1394). روش و روش­شناسی تحلیل تصویر. ترجمه سیدجمال­الدین اکبر­زاده جهرمی. تهران: انتشارات فرهنگ، هنر و ارتباطات: مرکز پژوهش و سنجش افکار صدا و سیما.
رضایی، فائزه؛ نظری ارشد، رضا؛ طهماسبی­زاده، ساره و عسگرکافی، فرناز. (1399). «مقایسه‌ی تصویر زن در هنر دوره‌ی صفوی و قاجار (نمونه مورد پژوهش: نگارگری)». مطالعات باستان شناسی دوران اسلامی، 1 (1)، 69- 86.
ریاحی، محمد اسماعیل و ابوحمزه، سیمین. (1399). «بررسی جامعه شناختی اثرات مواجهه با کلیشه‌های جنسیتی بر موقعیت نابرابر زنان در خانواده (مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه مازندران)». دو فصلنامه جامعه شناسی نهادهای اجتماعی، 7(16)، 9-39.
زارعی، محمدابراهیم و طهماسبی­زاده، ساره. (1397). «شمایل­شناسی تصویر زن در دوره قاجار با تاکید بر سفرنامه­ها، تگارگری و عکس­های برجای­مانده از این دوره». مجله زن در فرهنگ و هنر، 10 (4)، 594-577.
سلطانی، محمد علی. (۱۳۷۸). «گزارشی از عقاید النساء». آینه پژوهش، ۱۰ (55)، 32-27.
سمیعا، میرزا. (۱۳۳۴). تذکرة الملوک و سازمان اداری حکومت صفوی. ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: امیرکبیر.
سیوری، راجر. (۱۳۶۳). ایران در عهد صفوی. ترجمه احمد صبا، تهران: نشر کتاب تهران.
شاردن، ژان. (1374). سفرنامه شاردن. ترجمه محمد عباسی، چاپ چهارم. تهران: امیرکبیر.
شرلی، آنتونی و شرلی، رابرت. (1357). سفرنامه برادران شرلی، بی‌جا: کتابخانه منوچهری.
شهیدانی، شهاب؛ اصلاحی، مهشید سادات و اصلاحی، متین سادات. (1400). «جامعه­شناسی تاریخی روسپیگری زنان در دوره صفویه». پژوهش‌نامه زنان، 12(38)، 103-75.
طاهری، ابوالقاسم. (۱۳۵۴). تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تا مرگ شاه عباس اول. تهران: فرانکلین.
طاهر، حکیمه. (1398). جنسیت و قدرت در دیوارنگاره­های صفوی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
فاضل، احمد. (۱۳۷۶). شاه عباس دوم و زمان او. تهران: ضریح.
فاگان، برایان. (1390). سرآغاز: درآمدی بر باستان­شناسی (اصول، مبانی و روش­ها). ترجمه غلامعلی شاملو. تهران: سمت.
فطرت، میرزا معزالدین. (1382). سفینه فطرت. نسخه خطی. کتابخانه موزه و مرکز اسناد شورای اسلامی.
فلسفی، نصرالله. (۱۳۵۳). زندگانی شاه عباس اول. تهران: دانشگاه تهران.
فندرسکی، سید ابوطلب. (1388). تحفه العالم. به کوشش رسول جعفریان. تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد شورای اسلامی.
فوران، جان. (1377). تاریخ تحولات اجتماعی ایران(مقاومت شکننده). ترجمه احمد تدین، تهران: انتشارات رسا.
فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا. (1363). سفرنامه فیگوئروا. ترجمه غلامرضا سمیعى. تهران: نشر نو.
قزوینی، وحید. (۱۳۲۹). عباسنامه. به تصحیح ابراهیم دهگلان. تهران: کتاب­فروشی اراک داودی.
قلی­زاده، آذر. (1383). «نگاهی جامعه­شناختی به موقعیت زنان در عصر صفوی»، زن در توسعه و سیاست، 2 (2)، 88-77.
قمی، قاضی احمد. (۱۳۵۹). خلاصه التواریخ. به تصحیح احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران.
کارری، جمیلی. (۱۳۴۸). سفرنامه کارری. ترجمه عباس نخجوانی و عبدالعلی کاررنگ. تبریز: اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی.
کمپفر، انگلبرت. (۱۳۶۳). سفرنامه کمپفر. ترجمه کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی.
کریمیان، حسن و مژگان جایز. (1386). «تحولات ایران عصر صفوی و نمود آن در هنر نگارگری»، دوفصلنامه مطالعات هنر اسلامی، 4 (7)، 88-6.
کوه­کن، فاطم؛ محسنی تبریزی، علیرضا؛ موسایی، میثم و معینی، سید­رضا. (1400). «بررسی جامعه­شناختی تفاوت­های جنسیتی در ایران با توجه به شاخص­های توسعه انسانی (مورد مطالعه: کارکنان بانک مسکن در کشور)»، مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 13(52)، 91-104.
کنبی، شیلا. ( 1389). عصر طلایی هنر ایران. ترجمه حسن افشار. تهران: مرکز.
گرابر، اولگ. (1389). مروری بر نگارگری ایرانی. ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند. چاپ دوم. تهران: متن.
گری، بازیل. (1354). نگاهی به نگارگری در ایران. ترجمه فیروز شیروانلو. تهران: توس.
لوفت، پاول. (۱۳۸۰). ایران در عهد شاه عباس دوم. ترجمه کیکاووس جهانداری. تهران: وزارت امور خارجه.
لیامن، الیور. (1389). «یازده اشتباه رایج درباره هنر اسلامی»، ترجمه محمدرضا یگانه دوست، فصلنامه حرفه هنرمند، 6(33)، 137-127.
محبی، بهزاد؛ حسنخانی قوام، فریدون؛ رنجبر، مهسا. (1396). «نقش زن در نگاره­های دوره صفوی با تاکید بر آثار رضا عباسی»، پژوهش­نامه زنان، 5، 97-121.
مهمان­نواز، محمود. (1398). «بررسی تحلیلی خشونت، مجازات و محدودیت علیه زنان در دوره­ی صفوی با تکیه بر سفرنامه­نویسان فرهنگی». فصلنامه علمی-پژوهشی زن و جامعه، 10(40)، 364-339.
منشی، اسکندربیک. (1351). عالم آرای عباسی، تهران: مرکز.
نوایی، عبدالحسین. (۱۳۴۷). شاه اسماعیل صفوی: مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی به همراه یادداشت­های تفصیلی. تهران: ارغوان.
نوری مجیری، مهرداد. (1392). «زنان نامدار صفوی در عرصه سیاست». تاریخ پژوهی، 7 (55)، 214-195.
نیکنامی، کمال الدین؛ سعیدی هرسینی، محمدرضا؛ دژم خوی، مریم (1390). «درآمدی بر تاریخچه مطالعات زنان در باستان­شناسی»، فصلنامه زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان)، 2 (3)، 17-5.
ورمقانی، حسنا؛ سلطان­زاده، حسین؛ دهباشی شریف، مزین. (1394). «رابطه جنسیت و فضا در عرصه­های خصوصی و عمومی دوره قاجار»، ماهنامه علمی باغ نظر پژوهش‌­های نظری هنر، ۱۲ (۳۷)، 40-29.
ولش، آنتونی. (1385). شاه­عباس و هنرهای اصفهان. ترجمه احمدرضا تقاء. تهران: فرهنگستان هنر.
ولی قوجق، منصور و مهرپویا، حسین. (1396). «مطالعه تطبیقی پوشش زنان در سفرنامه­ها و نگاره­های دوره صفویه»، دوفصلنامه علمی پژوهش هنر، ۷ (۱۳)، ۱۲۳-۱۰۹.
یوسف جمالی، محمدکریم. (۱۳۷۷). تشکیل دولت صفوی. تهران: امیر کبیر.
Berger, John. (1972). Ways of Seeing, London: Penguin Books.
Ferrier, R.W. (1998) "Women in Safavid Iran: The Evidence of European Travelers", in G.R. Hambly (ed.) Women in the Medieval Islamic World: Power Patronage and Piety, New York: St. Martin's Press, pp. 383-406.
Roodsaz.Rahil (2014). Sexual Self-Fashioning among the Iranian Dutch. PhD thesis in the field of Gender Studies.Radboud University. Netherlands
www.metmuseum.org
دوره 12، شماره 29
1404
صفحه 79-101

  • تاریخ دریافت 22 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 11 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 17 آذر 1403