بررسی تجلّی رمز نور در معماری اسلامی (بر مبنای نگاه اشرقی سهروردی به نور وتأکید بر شاخصه های مساجد اسلامی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد فلسفه اسلامی دانشگاه تربیت مدرس تهران

2 استادیار دانشکده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه یاسوج

3 دانشجوی مقطع دکتری علوم قرآن وحدیث دانشگاه کاشان

چکیده

شیخ شهاب الدین سهروردی بنیان­گذار حکمت نوریه است؛ او با ارائه جهان­شناسی مبتنی بر نور، خلقت انوار بی نهایت را، که ناشی از نظم و پویایی خاصی است، تبیین می کند. ایشان بر همین مبنا، «عالم نورانی خیال» را مطرح می کند، موضوعی که نقطة عطفی برای مسائل حکمی و خلاقیت­های هنری به حساب می آید؛ زیرا نور رمزی است که در هویت هنر اسلامی، نقشی اساسی دارد؛ از یک سو بر منشأ هنر، یعنی عالم خیال، تأکید می کند و از سوی دیگر بر جلوه­های زیبایی شناسانه هنری دلالت دارد.
 پژوهش حاضر درصدد آن است تا در ابتدا، ضمن تبیین نگاه خاص سهروردی به موضوع «نور»، بر مبنای آن تعریفی از هنر و زیبایی شناسی ارائه دهد و در ادامه نقش این نگاه را بر مسائل حِکَمی و لوازم مؤثر در ذهن، زبان و ناخودآگاه هنرمندان مسلمان رهگیری نماید. بر همین اساس در بین جلوه گاه­های هنر اسلامی، معماری مساجد، به طور خاص، مورد بررسی واقع شده است. در واقع معماری مساجد اسلامی، با توجه به ویژگی تجریدی بودن و کاربرد اشکال و رنگهای خاص، می­تواند جلوه­گر تصویر صریح مفهوم نور در ابعاد مختلف باشد و از این طریق می توان به رمزگشایی از آنها پرداخت.
تحلیل نقوش، رنگ­های بکار رفته و نوع معماری قسمت های شاخص مساجد اسلامی، که موضوع «نور» در آن حضور بارز دارد، نشان می دهد، منشاء همه زیبا­یی­ها، وجود و قابلیت­های ادراک در هنر اسلامی، همین موضوع است، و هنرمند معمار، یکی از کاربران اصول چنین جامعة نورانی است که توانسته با دریافت جنبه­های کیفی و کمی ساحت متعالی آن، توازن میان جهان نورانی و مادی را نشان دهد. قابل ذکر است که داده­های تصویری از طریق نمونه­های موجود در سایتهای اینترنتی و کتابهای معتبر حاصل آمده است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Study on Manifestation of Symbol of Light in Islamic Architecture (Based on Suhrawardi’s Attitude to “Light” and an Emphasis on Mosques Traits)

نویسندگان [English]

  • Fateme Shafiei 1
  • Alireza Fazeli 2
  • MohammadJavad Azadi 3
1 1-Master of Philosophy and Islamic Theology, School of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 2-Assistant professor of philosophy, School of Humanities,Yasuj University
3 3-PhD student of Kashan University
چکیده [English]

Shahab al-Din Suhrawardi is the founder of Illuminated Wisdom and through introducing an ideology based on light, he determines the creation of infinite lights. He also puts forth ‘luminous world of fancy’ which is a turning point in philosophical issues and artistic innovation as light is a meaningful item in Islamic art indicating the source of art as well as aesthetic aspects of it. The present study aims at determining Suhrawardi’s special view to the topic of ‘light’ and introduce art and aesthetic aspects based on that view. Then, the role of this view on philosophical issues and on the mind, language, and the thought of the Muslim artists will be surveyed. To this end, from among different manifestations of Islamic arts, mosque architecture has specifically been taken into consideration. Due to using different colors and shapes in building mosques, the mosques can be good manifestations of the concept of ‘light’ in different aspects and a good tool for decoding the concepts. An analysis of shapes and colors in special parts of the mosques indicates that ‘light’ plays an important role and the architect has been able to show the balance between materialistic and spiritual worlds through using different lightsand colors as a result of understanding the qualitative and quantitative aspects of light. It is worth mentioning that the pictorial data have been collected from different online sites and valid books.

کلیدواژه‌ها [English]

  • luminous(Illuminated) wisdom
  • Suhrawardi
  • Symbol of the light
  • Illuminated Art
  • Architecture of mosque
        • ابوریّان، محمد علی. (1372). مبانی فلسفه اشراق از دیدگاه سهروردی، ترجمه محمد علی شیخ، تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی. 
        •  اسکندر پور خرمی، پرویز. (1380). گل­های ختایی. چاپ سوم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ و انتشارات، 
        •  اسکندرپور خرمی،پرویز و فاطمه شفیعی.(زمستان1390). نگارگری ایرانی تجلی­گاه ملکوت خیال با تأکید بر آرای شیخ شهاب الدین سهروردی درباره عالم خیال(مثال)، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی دانشگاه تهران، شماره 48،(صص28-19). 
        •  احمدی ملکی، رحمان. (1387). مجموعه مقالات همایش معماری مسجد: گذشته، حال و آینده، جلد اول، تهران: دانشگاه هنر، چاپ اول، 21(صص – 13). 
        •  اردلان، نادر و بختیار، لاله. (1390). حس وحدت، سنت عرفانی در معماری ایرانی ترجمة وندا جلیلی، با مقدمه چاپ دوم، چاپ اول،تهران: علم معمار رویال. 
        • اعوانی، غ.ر. ( 1375). مبادی مابعدالطبیعه، حکمت و هنر معنوی: مجموعه مقالات، چاپ اول، تهران، گروس، 326 -317.  
        •  اکبری، فتحعلی.(1387). درآمدی بر فلسفه اشراق،آبادان: پرسش. 
        •  اولیاء، محمد رضا. ( 1378). مقدمه­ای بر نیایش و آفرینش فضا، نیایش ضرورت زندگی، برگزیده مقالات همایش  نیایش ضرورت زندگی به کوشش علی باقری فر، چاپ اول،  تهران: موسسه دین پژوهشی بشرا،(صص 54-39). 
        •  بلخاری قهی، حسن، (1388). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی، دفتر اول و دوم: وحدت وجود وحدت شهود، کیمیای خیال، چاپ اول، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی حوزة هنری سوره مهر. 
        •  بورکهارت، تیتوس، (1369). هنر مقدس، ترجمه جلال ستاری،تهران:سروش( انتشارات صدا و سیما). 
        •  -------- -----، (1376). مبانی هنر اسلامی، ترجمه و تدوین امیر نصری، تهران:حقیقت. 
        •  -------------- .  (1365). هنر اسلامی زبان و بیان، ترجمة مسعود رجب نیا، تهران: سروش. 
        •  -------------- . (1389). فاس شهر اسلام، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، تهران: حکمت. 
        •  بینای مطلق، م،.( 1385). نگاهی به زندگی و آثار حکیم نظامی گنجوی، نظم و راز: مجموعه مقالات و گفتگوهایی در موضوع حکمت الهی و هنر مقدس، به اهتمام حسن آذر­کار، تهران:آگاهان ایده: هرمس ،(صص 127 – 103). 
        •  پورجعفر، محمدرضا و دیگران. (1390). معماری مساجد مدرن و معاصر آسیا، اروپا، آمریکا، آفریقا و اقیانوسیه، چاپ اول،تهران: طحان. 
        •  پور جعفر، محمد رضا. (1382).تجلی هنر معماری اسلامی ایران در شبه قاره هند(مورد مطالعه تاج محل)، مجله مدرسهنردانشگاه تربیت مدرس تهران، دوره اول،شماره سوم، (صص34-17)
        •    پور عبدالله، حبیب الله.(1389). حکمت­های پنهان در معماری ایران، چاپ اول،تهران: کلهر. 
        •  جامی، عبدالرحمان. (بی­تا). اشعه اللمعات. به کوشش حامد ربّانی، تهران. 
        •  خزایی، محمد، (1387). "شمسه؛ نقش حضرت محمد(ص) در هنر اسلامی ایران"، کتاب ماه هنر ایران، شهریور(120)، 62 -56 
        •  دشتکی شیرازی، غیاث­الدین. (1383). اشراق هیاکل النور، تقدیم و تحقیق علی اوجبی، چاپ اول، تهران: میراث مکتوب. 
        •  رضی، هاشم. ( 1379). حکمت خسروانی، سیر تطبیقی فلسفه و حکمت و عرفان در ایران باستان، تهران، بهجت. 
        •  رودگر، محمد علیز(1380). دانشنامه جهان اسلام، مدخل تاج محل، جلد 6، به کوشش بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.  
        •  زمرشیدی،حسین. (1374). مسجد در معماری ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات کیهان. 
        •  سهروردی، شهاب الدین یحیی بن حبش. (1375). مجموعه مصنفات، مجلدهای1، 2، 3، چاپ دوم، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. 
        •  سجادی، علی. (1375). سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حملة مغول، جلد اول، چاپ اول، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور. 
        •  شفیعی، فاطمه و علیرضا فاضلی.(بهار و تابستان 1392)، زیبایی و شأن وجودی ان نزد سهروردی،  نشریه پژوهشهای هستی شناختی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی،سال دوم، شماره 3، صص 122-101 
        •  شفیعی، فاطمه و حسن بلخاری قهی.(بهار و تابستان 1390)،تخیل هنری در حکمت اشراقی سهروردی،مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، سال چهل و هفتم – دوره جدید،سال سوم، شماره نهم و دهم،(صص 32-19). 
        •  صلبیا، جمیل. (1366 ه.ش). فرهنگ فلسفی، تحقیق منوچهر صانعی دره بیدی. تهران: حکمت. 
        •  طوسی، خواجه نصیر الدین. (1375). شرح الاشارات و التنبیهات مع محاکمات، جلد اول، چاپ اول، قم: نشر البلاغه. 
        •  فتال نیشابوری، محمد بن حس.(بی تا). روضه الواعظین، جلد 2، قم انتشارات رضی قم. 
        •  فغفوری، م.ح.(1387). سنت­گرایان، زیبایی و سلسله مراتب هنر، تهران: پژوهشنامه فرهنگستان هنر: ( نقد سنت­گرایانه هنر)، تابستان شماره9، (صص71-57). 
        •  المجلسی،محمد باقر. (1404). بحارالانوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، مجلدهای 7، 16و 43، لبنان: موسسه الوفاء بیروت. 
        •  محدث نوری،(1408)، مستدرک الوسائل، مجلدهای 5 و 10، قم: موسسه آل البیت قم. 
        • المصطفوی.(بی­تا). التحقیق فی کلمات القران الکریم، المجلد 5، مسجل فی طهران، لندن و القاهره: مرکز نشر آثار العلّامه المصطفوی. 
        •  معماریان،غلامحسین.(1384). سیری در مبانی نظری معماری، تهران: سروش دانش. 
        •  نخجوانی،حسین. ( 1333)،تاریخچهگنبد سلطانیه یا مقبره الجایتو سلطان محمد خدابنده،تبریز: پژوهشهای فلسفی، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، شماره 29(صص،193-189). 
        •  نوربخش، سیما.( 1386). آیت اشراق: ( تفسیر و تأویل آیات قران کریم در آثار سهروردی)، تهران: مهر نیوشا. 
        •  نصر،حسین. (1386). عالم خیال و مفهوم فضا در مینیاتور ایرانی، جاودان خرد: مجموعه مقالات دکتر حسین نصر، زیر نظر و به اهتمام حسن حسینی، جلد 1، تهران: مهر نیوش192- .179. 
        •  نوایی،کامبیز. (1378). مسجد تمثال انسان کامل، مجموعه مقالات همایش معماری مسجد: گذشته، حال و آینده، ویراستار: محمد قره چمنی. جلد اول، چاپ اول، دانشگاه هنر، تهران: دانشگاه هنر،(صص 679 -661 ). 
        •  الهروی، محمد شریف نظام الدین احمد. ( 1363). انواریه ( ترجمه و شرح حکمه­الاشراق مقدمه از حسین ضیائی، چاپ دوم، تهران: انتشارات امیر کبیر. 
        •  هیلن براند، روبرت.(1383). معماری اسلامی. ترجمه آیت­الله شیرازی، تهران:چاپ روزنه. 
        •  Michone, Jean- Louis. (2008). Introduction to Traditional Islam, Illustrated:Fundation,Art,and spirituality, Foreword by Roger Gaetani,World Wisdom ,Inc. 
        •  Corbin, Honry. (1986).Temple and contemplation, by  Islomic Publications Limited