مطالعه فرم وموقعیت های کاربرد اژدها در قالی های صفویه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند

2 دانشجوی کارشناسی فرش

3 دانشیار دانشگاه بیرجند

چکیده

چکیده
در تاریخ فرش بافی ایران می توان از دوره صفویه به عنوان عصر طلایی این هنر در کنار سایر هنرها نام برد. یکی از دلایل شهرت این فرش ها ،ویژگی های طرح و نقش آن ها می باشد. طرح های قالی از خلاقیت و نبوغ هنرمندان این عصر حکایت می کند و نقش های به کار رفته نشانی از مهارت و هنرمندی طراحان آن دوره دارد. در قالی های این دوره نقوش متنوعی از قبیل : نقوش گیاهی، حیوانی و انسانی به کار رفته اند که هر کدام از این نقوش معانی و مفاهیم متنوعی را در بر می گیرد. اژدها یکی از عناصر حیوانی به کار رفته در قالی های دوره صفوی است که در فرم های متنوع به کرات در قالی های این دوره استفاده شده است .
مقاله حاضر در نظر دارد به روش تحلیلی و توصیفی به بررسی معانی نمادین اژدها و فرم های این نگاره در ترکیب بندی قالی های  دوره صفوی بپردازد .همچنین با استفاده از منابع کتابخانه ای ، تصاویر قالی­های دوره صفوی موجود  بررسی و بعد از جداسازی نگاره اژدها درآنها ، موقعیت و فرم های آن مورد ارزیابی قرار گرفته است.
بررسی ها نشان می دهد بیشترین حضور حیوانات افسانه ای در قالی های صفوی متعلق به اژدهاست و در اغلب موارد این نگاره در تقابل با سیمرغ قرار دارد و نه در جدال با او. تنوع طرح های اژدها به گونه ای است که امکان استفاده از آن در کلیه بخش های قالی ها وجود دارد ولی جایگاه این جانور اسطوره ای بیشتر در حاشیه   و متن قالی های مذکور به صورت مکرر بوده و کمتر در ترنج مرکزی به کار رفته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Study on Forms and Positions of Dragon in Safavid Carpets

نویسندگان [English]

  • vahideh hesami 1
  • shiva soltan afghan 2
  • hasan hashemi 3
چکیده [English]

In the history of carpet weaving in Iran, Safavid period can be called as the golden age of carpet weaving art. One of the reasons for the popularity of these carpets is their design features. The design of these carpets indicates the creativity and ingenuity as well as the skillfulness of the artists of this era. Various patterns such as floral, animal, and human are used in the carpets of this period, each of them indicates a wide variety of meanings. Dragon is one of the elements in Safavid carpets which frequently has been used in various forms in the carpets of this period. This article intended to investigate the symbolic meanings and forms of dragon in Safavid carpets using analytical-descriptive method. Moreover according to existing library resources, the available Safavid carpets’ images including the dragon image were investigated. Then, dragon images in those carpets were separated and their position and forms were evaluated. The study is revealed that dragon is the most frequent legendary image in Safavid carpets and in most cases; this image is at odds with phoenix and not in conflict with him. The variety of dragon designs allows the possibility of using it in all parts of the carpets but this mythical beast were frequently used in the margins and text of carpets rather than central medallion.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Carpet
  • Safavid
  • dragon
  • design
      • -غفوری، رضا. (1391)، پژوهشی در روایت‌های متفاوت مرگ بهمن و کشته شدن او در نبرد با اژدها، مجله بوستان ادب دانشگاه شیراز، سال چهارم، شماره چهارم، (صص،113-132). 
      •  -سرکاراتی، بهمن. (1385)، پهلوان اژدر کش در اساطیر و حماسه ایران، تهران: طهوری. 
      •  - دهخدا، علی‌اکبر. (1330)، فرهنگ لغات دهخدا، ج 5، تهران. 
      •  -رستگار فسایی، منصور. (1379)، اژدها در اساطیر، تهران: فروهر.   
      •  -بهار، مهرداد. (1362)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: سمت. 
      •  -یشتها. (1347)، گزارش پورداوود، جلد 2، تهران: دانشگاه تهران. 
      •  -یونگ، کارل گوستاو. (1387)، انسان وسمبول هایش، ترجمه محمود سلطانیه، تهران: جامی. 
      •  - موسوی بجنوردی، کاظم. (1386)، دانشنامه ایران، جلد 2، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 
      •  - یاحقی، محمدجعفر. (1369)، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران: سروش. 
      •  -پاکباز، رویین. (1385)، دایرة‌المعارف هنر، تهران: نشر فرهنگ معاصر. 
      •  -کویاجی، جهانگیر. (1380)، بنیادهای اسطوره و حماسهٔ ایران، تهران: نشرآگه. 
      •  - بری، مایکل. (1385)، تفسیر مایکل بری بر هفت‌پیکر نظامی، ترجمه جلال علوی نیا، تهران: نشر نی. 
      •  - شایگان، داریوش. (1346)، ادیان و مکتب‌های فلسفی هنر، جلد 1، تهران: امیرکبیر. 
      •  - صور اسرافیل، شیرین. ژوله، تورج. (1382)، طراحی نقشه فرش، آشنایی با طرح‌های فرش ایران وجهان 2، تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی هنری شقایق. 
      •  -معصومی، غلامرضا. (1391)، دایرة‌المعارف اساطیر وآیین‌های باستانی جهان، جلد 2، تهران: انتشارات سوره مهر. 
      •  -دانش پور پرور، فخری. (1376)، نقش اژدها در هنر معماری ایران، مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، جلد 5، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور. 
      •  -هال، جیمز. (1380)، فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر. 
      •  - مصفی، ابوالفضل. (1381)، فرهنگ اصطلاحات نجومی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 
      •  -میت فورد، میراندا بروس. (1388)، نمادها و نشانه‌ها در جهان، ترجمه دکتر ابوالقاسم دادور-زهرا تاران، تهران: انتشارات کلهر، دانشگاه الزهرا (س). 
      •  -اسدی، ابونصر علی بن احمد (۱۳۱7)، گرشاسپ نامه، تصحیح حبیب یغمایی، تهران: کتابخانه بروخیم 
      •  -غزالی، امام محمد، (1387)، کیمیای سعادت، جلد 2، تصحیح احمد آرام، گنجینه، تهران. 
      •  -نجار پور جباری، صمد. مفاهیم عرفانی و اسلامی در نقش‌مایه‌های قالی‌های دوره صفوی ایران. 
      •  - مسعودی، علی ابن حسین (1365). مروج الذهب، جلد 1، ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. 
      •  -پور نامداریان، تقی (1386). رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.