بررسی ویژگی های نگارگری نسخ خطی مصور با تاکید بر نسخه مصوّر یوسف(ع) و زلیخا درکتابخانه مرکزی تبریز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشکده فرش دانشگاه هنر اسلامی تبریز

2 دانشجوی دکترای هنر اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز و عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند

چکیده

نسخ خطی و هنر نگارگری ایرانی- اسلامی همواره زبان گویای فرهنگ و تمدن بزرگ ایرانی بوده و حفظ و نگهداری این آثار و گنجینه‌های ارزشمند در موزه‌ها و کتابخانه‌های ایران و جهان گام بزرگی در جهت حفظ و ارتقاء فرهنگ اسلامی- ایرانی است.  نسخ خطی مصور کتابخانه مرکزی تبریز  نیز به لحاظ قدمت، محتوی، تجلید و تزیینات، منحصر به فرد است و قابلیت پژوهش دارند. بنابراین مساله پژوهش حاضر یافتن ویژگی­های زیباشناسی نگاره­های نسخه خطی مصور یوسف(ع) و زلیخا موجود در کتابخانه مرکزی تبریز است تا آشکار شود که چه نگاره‌ه­هایی با چه ویژگی­ها و مضامینی در این نسخه بکاررفته است.
یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که این نسخه خطی مصور علاوه بر دارا بودن چارچوب رایج در نگارگری سنتی ایرانی- اسلامی، دارای عناصر زیبایی‌شناختی مانند ترکیب‌بندی، عدم رعایت بعد­نمایی، تجلی رنگ و نور و ... و مضامین ادبی و مذهبی است. با وجود غالب بودن سبک نگارگری دوره قاجاریه و تاثیرات هنر غربی بر این نسخه اما شاهد تأثیرات عمیق معنایی و عرفانی نگارگری و حفظ اصالت‌های این هنر برجسته در این نسخه مصور هستیم. روش گردآوری اطلاعات کتابخانه­ای و روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Survey Characteristics of Illustrated Manuscripts Case study: Examine an Example of Literary Manuscripts Held in Tabriz Central Library

نویسندگان [English]

  • Maryam Motafaker Azad 1
  • Arezoo Paydar Fard 2
چکیده [English]

Iran art in different historical periods is rooted in the spirits of the mind and thoughts of the artists manifested in different forms. One of the common forms of Iranian art is manuscript and its light is a great art of miniature. This is one of the Iranian noble arts which in addition to its aesthetic aspect, it carries symbolic concepts of philosophy, mysticism and logic. A number of these valuable manuscripts and miniatures are held in the libraries and museums at all over of Iran. Due to history of this city in production of manuscripts, Tabriz Central Library is one of the main libraries holding these manuscripts. This research was examined the physical and aesthetic features of these manuscripts and introduced one sample of manuscript with literary subject. In this regard, among numerous valuable and pictorial manuscripts in this library, the manuscript of Yusuf and Zoliekha (1866, Tehran School (Qajar period)) and its miniatures have been examined from semantic and aesthetic perspectives. The results were shown that manuscript contains aesthetic elements such as composition, lack of dimensionality, color, light and literary and religious content in addition to physical elements
and common structure in Iranian- Islamic traditional miniature. The subject of this inscription  is the story of the prophet Yusuf mentioned explicitly in Quran which illustrated issues such Zolikha suit, throwing Yusuf, Egyptian women cutting their fingers by seeing his face, imprisoning Yusuf in pictorial way.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tabriz Central Library
  • Inscriptions
  • Miniature
  • Yusuf and Zoliekha
  • Aesthetics
  • اپهام پوپ، آرتور، (1378). سیر و صور نقاشی ایرانی، ترجمه یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی
  •  احمدپناه، ابوتراب، (1387). زیبایی‌شناسی نگاره‌های داستان حضرت آدم(ع) در نسخ خطی عهد صفوی، هنر اسلامی، شماره 8، بهار و تابستان، صص 52-41. 
  •  اسدی، الهام، (78-79). بررسی تصاویر کتب چاپ سنگی، پایان‌نامه کارشناسی، رشته نقاشی، دانشگاه تهران. 
  •  اسکارچیا، روبرتو، (1384). هنر صفوی، زند، قاجار، ترجمه یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی، چاپ دوم.   اشتری، مهدی، (1386). هنر مینیاتورسازی و نقاشی ایرانی، تهران، انتشارات گوتنبرگ. 
  •  آفرین، فریده، (1389). تحلیل واقع‌گرایی در نگارگری ایرانی از دوره تیموری تا قاجار، هنراسلامی، شماره 12، صص 72-54. 
  •  باغچی، سرپیل، (1385) به نقل از دفتر سازمان­های بین­المللی ازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مجموعه مقالات کنگره بین المللی هنرهای اسلامی و صنایع دستی، تهران، انتشارات بین المللی الهدی. 
  •   بلخاری قهی، حسن، (1386). حکمت، هنر و زیبایی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 
  •  پولیاکووا، ی.آ و رحیمووا، ز.ای، (1381). نقاشی و ادبیات ایران، ترجمه زهره فیضی، انتشارات روزنه. 
  •  خزائی، محمد و افهمی، رضا، (1383). نقش بیننده در فضای نگارگری ایرانی، هنر اسلامی، شماره1، صص 30-17. 
  •  رجبی، محمدعلی و خوش‌نظر، سید رحیم،(1388). نظریه‌های نور در نگارهای ایرانی، ماه هنر، شماره 129، صص 44-32. 
  •  شاه‌حسینی، بهنام، (1386). گردش در طبیعت در نگارگری ایرانی، فرهنگ مردم، شماره 29-30، صص 130-123. 
  •  شریف‌زاده، سید عبدالمجید، (1383). تاریخ نگارگری، تهران، انتشارات کمال هنر. 
  •  شفیع‌زاده، پریناز، رجبی، محمدعلی، (1387). نقاشی درباری(رسمی)، قاجار، نمایش شکوه تصویر، نگره، شماره 6، صص 69-59. 
  •  عسگری، کیوان، (1373). تقارن در نگارگری ایرانی، پایان‌نامه کارشناسی، رشته نقاشی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر. 
  •  فضائلی، حبیب‌الله، (1350). اطلس خط، اصفهان، انتشارات انجمن آثار. 
  •  کربن، هانری، (1379). انسان نورانی در تصوف ایرانی، ترجمه فرامرز جواهری نیا، تهران، انتشارات گلبان. 
  •  کریمی، پانته، (1377-78). بررسی عوامل بصری روزنامه‌های چاپ سنگی دوره قاجار، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته ارتباط تصویری، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر. 
  •  کنبای، شیلا، (1381). نگارگری ایرانی، ترجمه مهناز شایسته فر، تهران، انتشارات مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.   
  • مایل هروی، نجیب، (1380). تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بهار. 
  •  مسکوب، شاهرخ، (1379). نقاشی قاجار تمایز، اصالت اما دور از واقعیت، فصلنامه هنر ایران (طاووس)، شماره 5 و 6، صص 293-288. 
  •  ناسی، کریستا، (1378). نگارگری به مثابه هنر مینوی، فصلنامه هنر، شماره 4، صص 163-156. 
  •  یاری، حسین، (1384). تجلی نور در هنرهای سنتی ایران، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.