The Evolution of Motifs and Techniques of Architectural Ornaments in the Historical Mosques of Khorasan; From the Seljuk to the Safavid Period

Document Type : Original Article

Authors

1 Associate Professor, Department of Architecture, Ma.C., Islamic Azad University, Mashhad, Iran.

2 Ph.D. Student, Faculty of Art and Architecture, Yazd University, Yazd, Iran.

10.22077/nia.2026.10201.1997

Abstract

Architectural decorative motifs and their executive techniques in mosques, in general and particularly in the historical mosques of Khorasan, have not only served an aesthetic function but have also played a significant role in conveying sacred and spiritual concepts. However, few comprehensive and periodized studies have undertaken a comparative analysis of the evolutionary trajectory of these decorative motifs and techniques within the context of historical developments. This research aims to analyze the course of this evolution in the architectural ornamentation of Khorasan's mosques from the Seljuk to the Safavid period, seeking to identify the predominant motifs in each era and elucidate their relationship with contemporary executive techniques. Accordingly, two primary research questions have been formulated: First, which motifs exhibited the highest prevalence in the mosques of Khorasan across different historical periods? And second, what were the executive techniques employed in the ornamental features of these mosques, and what was the distribution of their usage? The present study proceeds from the premise that each historical period, influenced by its specific conditions, presented distinct repertoires of motifs and techniques, thereby engendering either an evolutionary or a transformative trend in mosque decoration. The research methodology is historical-analytical, with data gathered through documentary study, field surveys, and analysis of extant artifacts. From a total of 55 identified mosques, a sample of 32 mosques was selected, classified, and analyzed according to four historical periods. The findings indicate that geometric patterns and epigraphic bands (inscriptions) were prominently present throughout all periods, with nearly all decorative motifs falling into these two categories; although geometric motifs consistently maintained a position of decorative dominance. Specifically, geometric patterns were the predominant decorative element during the Seljuk and Khwarazmian periods. In the Ilkhanid period, the prevalence of inscriptions increased, approaching that of geometric motifs. During the Timurid era, the use of geometric motifs surged once again to its peak. In the Safavid period, given the relatively equal utilization of various decorative motifs, no single dominant motif is distinctly observable. From the perspective of executive techniques for ornamentation, the results demonstrate variations in the extent of usage for brickwork, stucco carving, tilework, and stone masonry across different eras. Brickwork was the predominant technique in the Seljuk and Khwarazmian periods. Stucco carving gained prominence during the Ilkhanid period. In the Timurid era, the techniques of stucco carving and tilework were the most recurrent ornaments in Khorasan's mosques. Furthermore, during this period, stone masonry emerged as a novel decorative technique, acquiring a distinct status which, by the Safavid period, established itself as a frequently employed ornament. In the Safavid period, due to the concurrent application of all executive techniques, no single dominant technique is markedly evident.

Keywords

Main Subjects

References

اسمعیلی جلودار، محمداسماعیل و دیگران (1402). «منظر فرهنگی تون/ فردوس در اواخر دورۀ ساسانی و صدر اسلام براساس تفسیر بافت تاریخی و باستان‌شناختی آن». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ چهاردهم، شمارۀ ۵۳، صص. ۲۲-۱.
پیرنیا، محمدکریم (1369). سبک‌شناسی معماری ایرانی. تدوینِ غلامحسین معماریان، تهران: سروش دانش.
حسینی، سیدمحسن (1393). مساجد تاریخی خراسان. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
راشدنیا، زهرا؛ صالحی کاخکی، احمد (1402). «وارسی محراب‌های گچ‌بری مسجد کرمانی تربت‎جام و تاریخ‌گذاری آن‌ها». هنرهای صناعی خراسان بزرگ، دورۀ یکم، شمارۀ ۴، صص. ۲۲ـ۱.
زمانی، محبوبه؛ اکبری، امیر (1402). «ساختارمندی معماری مساجد سنتی خراسان بزرگ در تمدن اسلامی برمبنای تحلیل عوالم سه‌گانه در عصر سلجوقیان تا صفویان (قرن ششم تا یازدهم)». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال چهاردهم، شمارۀ ۵۲، صص. ۱۳۶ـ۱۱۱.
زینلیان، مریم؛ وثیق، بهزاد؛ مظهری، محمدابراهیم (1403). «سیر تحول کالبدی ـ فضایی آرامگاه ـ مسجد در خراسان بزرگ». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ پانزدهم، شمارۀ ۵۶، صص. ۲۷ـ۱.
سام‏خانیانی، علی‌اکبر و دیگران (1402). «معرفی و تحلیل کتیبه‌های مسجد جامع قائن». مطالعات فرهنگی ـ اجتماعی خراسان، سال هجدهم، شمارۀ 2، صص. ۹۴ـ۵۳.
شیخی، علیرضا؛ خلوصی‎راد، زینب (1398). «مطالعۀ کتیبه‌ها و آرایه‌های تزئینی مسجدجامع خوارزمشاهی گناباد». هنرهای زیباـ هنرهای تجسمی، دورۀ بیست‌وچهارم، شمارۀ ۳، صص. ۸۹ـ۷۷.
صابرمقدم، فرامرز (1401). «واکاوی کتیبۀ نویافتۀ مسجد کرمانی (مجموعۀ آرامگاهی شیخ‌احمد جام)». در مفاخر میراث فرهنگی ایران (۶)، به‌کوشش رایت منصور، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشکری. صص. ۴۷۵ـ۴۴۵.
طبسی، محسن؛ موسوی، سپیده (1395). «سیر تداوم مفهومی عدل و امامت در نقوش تزئینی معماری دورۀ تیموری و صفوی؛ با تأکید بر نقوش مسجد گوهرشاد مشهد و مسجد امام اصفهان». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ هفتم، شمارۀ ۲۵، صص. ۸۸ـ۷۳.
فرامرزی، مانا؛ نامی، حسن؛ مسجدی خاک، پرستو (1399). «بررسی کتیبه‌های حکومتی شمال شرق ایران در دورۀ صفوی با تأکید بر موضوعات اجتماعی و اقتصادی (مطالعۀ موردی: نیشابور، سبزوار، تربت‎جام و مشهد)». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ دهم، شمارۀ ۴۱، صص. ۵۶ـ۳۵.
کاظم‌‎پور، مهدی؛ اکبری، رضا؛ عبداللهی‎فرد، ابوالفضل (1402). «مطالعه و واکاوی نقش‎مایه‌های آجری در مسجدـ مدرسۀ ملک‌زوزن شهرستان خواف». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ چهاردهم، شمارۀ ۵۰، صص. ۱۲۴ـ۹۱.
کاکوئی، فهیمه؛ حاج‎محمدحسینی، همایون (1402). «تحلیل موازین خوش‎نویسی در کتیبۀ کوفی تزئینی مسجد گنبد سنگان». ششمین کنفرانس بین‌المللی و هفتمین کنفرانس ملی مهندسی عمران، معماری، هنر و طراحی شهری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
کیانی، محمدیوسف (1387). تاریخ هنر معماری ایران در دورۀ اسلامی. تهران: سمت.
لباف خانیکی، رجبعلی؛ صابرمقدم، فرامرز (1385). مساجد خراسان: از آغاز تا دوران معاصر. تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایع‎دستی و گردشگری.
منصوری، کاوه؛ پارسی، فرامرز؛ رحیمی کلهرودی، فرشید (1400). «سیر تحول مسجدجامع فرومد با تأکید بر افزوده‌های دورۀ ایلخانی». معماری ایرانی، سال دهم، شمارۀ ۱۹، صص. ۱۲۴ـ۹۱.
 
- Baer, Eva. (1992). Islamic Ornament. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Blair, Sheila S. (2006). Islamic Calligraphy. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Ettinghausen, Richard & Grabar, Oleg. (1987). The Art and Architecture of Islam 650-1250. Harmondsworth: Penguin Books.
- Golombek, Lisa. (1995). The Timurid Architecture of Iran and Turan. Princeton: Princeton University Press.
- Grabar, Oleg. (1973). The Formation of Islamic Art. (Revised and Enlarged Edition). New Haven: Yale University Press.
- Hill, Derek. (1976). Islamic Architecture and its Decoration. London: Faber & Faber.
- Hillenbrand, Robert. (1994). Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Melville, Charles (Ed.). (2020). Safavid Persia in the Age of Empires (The Idea of Iran, Vol. X). London: I.B. Tauris.
- Necipoğlu, Gülru. (1995). The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture. Santa Monica: Getty Center for the History of Art and the Humanities.
- O’Kane, Bernard. (2006). Timurid Architecture in Khorasan. Costa Mesa: Mazda Publishers.
 
Negarineh Islamic Art
Volume 12, Issue 29
September 2025
Pages 190-209

Files

History

  • Receive Date: 04 October 2025
  • Revise Date: 28 December 2025
  • Accept Date: 06 January 2026

Share

How to cite

Statistics