دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 13 31 2026 07 23 Men’s Attire in the Safavid Era: Class Distinctions, Group Identity, Legitimacy, and Power (A Case Study of the Illustrations in the Shahnameh of Shah Tahmasp) پوشاک مردان در عصر صفوی: تمایزات طبقاتی، هویت‌ گروهی، مشروعیت و قدرت (مطالعه موردی نگاره‌های شاهنامه طهماسبی) 1 22 4021 10.22077/nia.2026.10383.2007 FA علیرضا مرادی عضو هیات علمی گروه مطالعات فرهنگی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم 0000-0003-0521-2101 فاطمه خوش قامت نافع کارشناس ارشد طراحی پارچه و لباس، دانشگاه علم و فرهنگ تهران، تهران، ایران 0009-0009-9446-6664 Journal Article 2025 11 02 Clothing in every land reflects the culture, civilization, and social structure of its society. The illustrations of the Shahnameh of Shah Tahmasp are among the most outstanding visual works of the Safavid era, depicting the social classes and hierarchical order of that period through attire. These miniatures also convey symbolic indicators of power, legitimacy, and collective identity. The present study aims to examine how power, rank, and social position of men are reflected in the clothing represented in the Shahnameh of Shah Tahmasp and to identify the clothing elements that signify class status. The main research question asks: how does men’s clothing in these miniatures reflect their power, rank, and social position, and what elements reveal class distinctions? This study adopts a qualitative approach and employs the theoretical frameworks of Marx and Weber. Accordingly, out of 258 miniatures, seven were purposively selected based on the scope and diversity of social class representations within each image, prioritizing those that depicted the simultaneous presence of multiple social strata. Data were extracted from the selected miniatures and analyzed through thematic classification and typology of male garments to identify class-related and social indicators. The findings revealed that clothing in these miniatures represents a clearly defined class hierarchy. The upper class, consisting of kings and high-ranking officials, is identified by crowns, robes, qabā, kalijeh, and golden belts. The middle class, including soldiers, clerics, Sufis, and scholars, is depicted wearing cloaks, trousers, and waist sashes. The lower classes, composed of craftsmen and the poor, are shown in simple garments made of coarse cotton without kalijeh or cloaks. Color, fabric, and decorative details played a significant role in expressing power, social position, and group identity. In conclusion, men’s clothing in the miniatures of the Shahnameh of Shah Tahmasp provides a clear reflection of the class structure and social hierarchy of Safavid society. Clothing functioned not merely as a physical covering but as a symbolic medium to express power and class distinction. Studying it can therefore contribute to a deeper understanding of social order, collective identity, and visual culture in that historical context. پوشاک در هر سرزمینی بازتابی از فرهنگ، تمدن و ساختار اجتماعی آن است. نگاره‌های شاهنامه شاه طهماسب از نمونه‌های برجسته تصویری عصر صفوی به‌شمار می‌آیند که از طریق پوشاک، طبقات اجتماعی و نظم طبقاتی آن دوران را به تصویر می‌کشند. این نگاره‌ها شاخص‌های نمادین قدرت، مشروعیت و هویت گروهی را نیز نشان می‌دهند. هدف پژوهش حاضر بررسی چگونگی بازتاب قدرت، منصب و جایگاه اجتماعی مردان در پوشاک نگاره‌های شاهنامه شاه طهماسب و شناسایی عناصر پوشاکی نشانگر موقعیت طبقاتی است. این پژوهش به دنبال پاسخ به این سوال است که: پوشش مردان در نگاره‌های شاهنامه شاه طهماسبی چگونه بازتابی از قدرت، منصب و جایگاه اجتماعی آنان بوده؟ و چه عناصری در این پوشاک موقعیت طبقاتی را نشان می‌دهد؟ پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و با بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری مارکسی و وبری انجام شد. در این راستا، از میان ۲۵۸ نگاره، ۷ نمونه به‌صورت هدفمند و بر اساس گستره و تنوع بازنمایی طبقات اجتماعی در هر نگاره انتخاب شده‌است؛ به‌گونه‌ای که هر نگاره بیشترین هم‌زمانی حضور اقشار مختلف اجتماعی را نمایش دهد و با استفاده از تحلیل مضمون و منطق مارکسی–وبری مورد بررسی قرار گرفتند. داده‌ها از نگاره‌های شاهنامه استخراج و از طریق تحلیل مضمون، طبقه‌بندی و سنخ‌شناسی پوشاک مردان بررسی گردید تا عناصر و شاخص‌های طبقاتی و اجتماعی بازشناسی شوند. نتایج نشان داد که پوشاک در نگاره‌ها بیانگر یک نظم طبقاتی مشخص است. طبقه بالادست شامل شاه و سران مملکتی بود که با تاج، قبا، کلیجه و کمربند زرین شناخته می‌شدند. طبقه متوسط شامل نظامیان، روحانیون، صوفیان و فرزانگان بود که از ردا، شلوار و شال کمر استفاده می‌کردند. طبقات فرودست شامل پیشه‌وران و فقرا بودند که لباس‌هایی ساده از پارچه متقال و بدون کلیجه یا ردا بر تن داشتند. رنگ، پارچه و جزئیات تزئینی لباس‌ها نقش مهمی در بازنمایی قدرت، جایگاه اجتماعی و هویت گروهی داشت. نتیجه این است که پوشاک مردان در نگاره‌های شاهنامه شاه طهماسب بازتابی روشن از ساختار طبقاتی و سلسله‌مراتب اجتماعی جامعه صفوی است. لباس نه‌تنها پوشش جسمی، بلکه ابزاری نمادین برای بازنمایی قدرت و تمایز طبقاتی بوده و مطالعه آن می‌تواند در بازاندیشی در نظم اجتماعی، هویت گروهی و فرهنگ بصری آن دوران مفید باشد.

https://niamag.birjand.ac.ir/article_4021_aec851e565646f6835e915293381e20a.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 13 31 2026 07 23 The Representation of Buzkashi Scenes on Polychrome Slip-Painted Ceramics Attributed to Nishapur: An Iconographic and Iconological Approach in the Samanid Period بازنمایی صحنه‌های بُزکِشی بر سفالینه‌های گلابه‌ای رنگارنگ منسوب به نیشابور: مبتنی‌بر رویکرد آیکنوگرافیک و آیکنولوژیک در دورۀ سامانی 23 38 4153 10.22077/nia.2026.10820.2030 FA نسرین بیک‌محمدی دانشجوی دکترای باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران خلیل الله بیک محمدی استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران 0000-0003-3804-3930 Journal Article 2025 12 31 The study of polychrome slipware ceramics has long attracted scholarly attention due to their distinctive human and animal motifs. However, despite several decades of research on the origin and meaning of these designs, certain narrative scenes remain ambiguous and have not been satisfactorily interpreted. One particularly debated example is a shared scene depicted on three polychrome slipware vessels housed in the Sanandaj Museum, the Mostazafan Foundation Museum, and the Denver Art Museum. Previous interpretations of this scene, which rely primarily on historical sources, lack sufficient conceptual coherence and fail to provide definitive conclusions. Accordingly, reliance on historical studies alone does not adequately address the semantic complexity of these motifs, and the application of interdisciplinary approaches—particularly ethnography—offers the potential for a more precise and nuanced reading. The present study aims to re-examine this narrative scene, whose semantic and geographical roots are closely linked to the cultural sphere of Khorasan and Central Asia, by employing Erwin Panofsky’s iconographic approach in conjunction with ethnographic data. “The main research questions of this study are as follows: (1) What is the subject matter of the narrative scene depicted on the three ceramics under examination? (2) To what extent can ethnographic data and contemporary lived evidence reinforce and complement the interpretation of motifs on Samanid-period ceramics? This research has been conducted using a historical–analytical–comparative method, with data collected through library-based research. The findings indicate that the scene depicted on the three ceramics represents an ancient equestrian ritual and the game of buzkashi—an enduring practice rooted in the martial and cavalry traditions of Central Asian peoples, which has continued within this cultural sphere up to the present day. Such a conclusion demonstrates that the integration of ethnographic studies alongside historical analysis has the capacity to reveal deeper and concealed semantic layers in the motifs of Nishapur ceramics and provides an effective framework for their interpretation. مطالعۀ سفالینه‌های گلابه‌ای رنگارنگ به‌دلیل نقشمایه‌های انسانی و جانوری منحصربه‌فرد، همواره موردتوجه پژوهشگران بوده است؛ اما با وجود گذشت چند دهه از پژوهش‌ها دربارۀ ‌منشأ و معنای این نقوش، برخی صحنه‌های روایی هم‌چنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارند و به‌درستی تفسیر نشده‌اند. یکی از نمونه‌های بحث‌برانگیز، صحنۀ مشترک سه‌ سفالینۀ گلابه‌ای رنگارنگ نگه‌داری‌شده در موزه‌های سنندج، بنیاد مستضعفان و دنور است؛ صحنه‌ای که تفسیرهای پیشین متکی‌بر منابع تاریخی، از انسجام مفهومی کافی برخوردار نیستند و قطعیت لازم را ایجاد نمی‌کنند؛ از این‌رو، اتکا به مطالعات تاریخی به‌تنهایی پاسخ‌گوی پیچیدگی معنایی این نقوش نیست و بهره‌گیری از رویکردهای میان‌رشته‌ای، به‌ویژه قوم‌شناسی، امکان دستیابی به خوانشی دقیق‌تر و عمیق‌تر را فراهم می‌کند. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی این صحنۀ روایی، که ریشۀ معنایی و جغرافیایی آن با قلمرو فرهنگی خراسان و آسیای میانه پیوند دارد، برپایۀ رویکرد آیکنوگرافی اروین پانوفسکی در کنار داده‌های قوم‌شناسی سامان یافته است. پرسش‌های اصلی این تحقیق عبارتنداز: 1) مضمون صحنۀ روایی مصور بر سه سفالینۀ مورد بررسی چیست؟ 2) داده‌های قوم‌شناسی و شواهد زیستۀ معاصر تا چه اندازه می‌توانند تفسیر نقوش سفالینه‌های دورۀ سامانی را تقویت و تکمیل کنند؟ این پژوهش با روش تاریخیِ تحلیلی-تطبیقی و با شیوۀ گردآوری کتابخانه‌ای داده‌ها انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که صحنۀ منقوش بر سه سفالینه، بازنمایی کهن آئین اسب‌سواری و بازی بُزکِشی است؛ آئینی ریشه‌دار در سنت‌های رزمی و سواره‌نظامی اقوام آسیای میانه که تا امروز نیز در این گسترۀ فرهنگی تداوم یافته است. چنین نتیجه‌ای نشان می‌دهد که بهره‌گیری از مطالعات قوم‌‌شناسی در کنار خوانش تاریخی، توانایی گشودن لایه‌های پنهان و ژرف معنایی نقوش سفالینه‌های نیشابور را دارد و چشم‌اندازی کارآمد در تفسیر این آثار فراهم می‌کند.

https://niamag.birjand.ac.ir/article_4153_37588c655ca22f7ca1664a2b211188ff.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 13 31 2026 07 23 Recreation of Motifs and Modes of Expression in the Art of Tash‘ir during the Timurid and Safavid Periods with a Visual Approach بازآفرینی نقوش و نوع بیانگری در هنر تشعیر دوره‌های تیموری و صفوی با رویکرد بصری 39 54 3958 10.22077/nia.2026.10463.2012 FA حسن هاشمی زرج آباد دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه مازندران هنگامه شاهقلی دستگردی دانشکده هنر و معماری دانشگاه مازندران محمد اعظم زاده دانشکده هنر و معماری دانشگاه مازندران همایون حاج محمد حسینی دانشکده هنر و معماری مازندران Journal Article 2025 11 25 طراحی تشعیر طی گذر زمان همگام بانگارگری ‌ایران تکامل یافته و از ارزش خاص خود برخوردار بوده است. در تشعیر، حاشیه اطراف قاب تصویر، با انواع تصاویر حیوانی و نقوش گیاهی پدیدآمده که اغلب متناسب با قالب و محتوای خاص خود مصور و بازآفرینی شده اند. در پژوهش حاضر با واکاوی 9 نمونه از آثارتشعیر و گزینش نقوش ویژه و منتخب دو دوره تیموری و صفوی و در راستای شیوه پردازش تصویر از سوی تشعیرسازان و با هدف شناسایی روش‌های بازآفرینی نقوش و طریقه بیانگری و پیام‌گذاری، این سوال‌ها را مطرح نموده که با توجه به تصاویر مورد استفاده در آثار تشعیر دوره‌های تیموری و صفوی، روند بازآفرینی نقوش با رویکرد بصری چگونه بوده و کیفیت بیانی و نوع پیام‌گذاری آنها چگونه تبیین شده است؟ تجزیه و تحلیل آثار بارویکرد بصری است. روش پژوهش، توصیفی و تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات به صورت اسنادی و کتابخانه‌ای است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد تشعیرسازان با پنج روش واقع‌گرا، انتزاع، نمادگرا، آرمانگرا و هیجانی، نقوش و تصاویر خود را طراحی و بازآفرینی کرده و به انواع متنوعی از بیانگری و پیام گذاری دست یافته اند. ‌این روند از دوره تیموری تاصفوی روبه تکامل رفته و نقوش به همراه فضاسازی بصری با روایت چند وجهی معناسازی شده‌اند. روش واقع‌گرا وتوجه به ظواهر طرح‌ها در نقوش تشعیر دو دوره مورد مطالعه، کمترمشاهده شده و استفاده از چهار روش بازآفرینی همراه با پیام گذاری رو به افزایش بوده است. کلمات کلیدی: تشعیر، نقوش، بیانگری، بازآفرینی، پیام، بصری طراحی تشعیر طی گذر زمان همگام بانگارگری ‌ایران تکامل یافته و از ارزش خاص خود برخوردار بوده است. در تشعیر، حاشیه اطراف قاب تصویر، با انواع تصاویر حیوانی و نقوش گیاهی پدیدآمده که اغلب متناسب با قالب و محتوای خاص خود مصور و بازآفرینی شده اند. در پژوهش حاضر با واکاوی 9 نمونه از آثارتشعیر و گزینش نقوش ویژه و منتخب دو دوره تیموری و صفوی و در راستای شیوه پردازش تصویر از سوی تشعیرسازان و با هدف شناسایی روش‌های بازآفرینی نقوش و طریقه بیانگری و پیام‌گذاری، این سوال‌ها را مطرح نموده که با توجه به تصاویر مورد استفاده در آثار تشعیر دوره‌های تیموری و صفوی، روند بازآفرینی نقوش با رویکرد بصری چگونه بوده و کیفیت بیانی و نوع پیام‌گذاری آنها چگونه تبیین شده است؟ تجزیه و تحلیل آثار بارویکرد بصری است. روش پژوهش، توصیفی و تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات به صورت اسنادی و کتابخانه‌ای است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد تشعیرسازان با پنج روش واقع‌گرا، انتزاع، نمادگرا، آرمانگرا و هیجانی، نقوش و تصاویر خود را طراحی و بازآفرینی کرده و به انواع متنوعی از بیانگری و پیام گذاری دست یافته اند. ‌این روند از دوره تیموری تاصفوی روبه تکامل رفته و نقوش به همراه فضاسازی بصری با روایت چند وجهی معناسازی شده‌اند. روش واقع‌گرا وتوجه به ظواهر طرح‌ها در نقوش تشعیر دو دوره مورد مطالعه، کمترمشاهده شده و استفاده از چهار روش بازآفرینی همراه با پیام گذاری رو به افزایش بوده است. کلمات کلیدی: تشعیر، نقوش، بیانگری، بازآفرینی، پیام، بصری

https://niamag.birjand.ac.ir/article_3958_bf5cd8b2509011b9502a72296edc14a0.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 13 31 2026 07 23 Pathology of clothing and handlooms in the culture and art of Boyer-Ahmad nomads آسیب‌شناسی لباس و دست‌بافته در فرهنگ و هنر عشایر بویراحمد 55 68 4196 10.22077/nia.2026.10974.2046 FA سیده آمنه منصوری مهریان دانش‌آموخته کارشناسی ارشد هنر اسلامی (گرایش مطالعات تاریخی هنر اسلامی)، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. 0009-0004-8494-4929 آرزو پایدارفرد استادیار گروه آموزشی هنراسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. 0000-0002-7950-1136 فرزانه فخر مربی گروه آموزشی صنایع دستی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. 0000-0002-2127-2182 Journal Article 2026 02 15 Nomadism, as one of the oldest forms of human subsistence, carries a rich heritage of cultural and artistic elements. Among the Boyer-Ahmad nomads, clothing and handwoven textiles, as two fundamental pillars of identity, reflect the livelihood structure, climatic conditions, and beliefs of this people. However, the rapid transformations of the modern world have posed serious challenges to the survival of these elements. The main research question is: based on what components and processes can the pathology of clothing and handwoven textiles in the culture and art of Boyer-Ahmad nomads be explained? The aim of the research is to identify, analyze, and systematically classify the damages inflicted upon clothing and handwoven textiles, and to explain the processes affecting these damages. The research method is applied and descriptive-analytical, and data collection was conducted through documentary and field studies in the regions of Gorgo, Sardab, Kakan, Vezg, Zangava, and the Malah-Shore mountain pass. Data analysis was carried out using a qualitative and inductive approach. The findings indicate that the damages can be explained at two levels: "physical-technical" and "social-functional." At the physical level, factors such as environmental erosion, biological deterioration, and the use of substandard raw materials (synthetic fibers and unstable dyes) were identified. At a deeper level (social-functional), however, these elements have undergone a substantial transformation: native clothing has been reduced from an everyday garment to a ritual and performative attire, while handwoven textiles-under the influence of economic rationality and the influx of cheap industrial goods-have lost their consumptive function and have become commodified. The results indicate that although physical damages are potentially repairable, the cultural damages arising from generational rupture and lifestyle changes pose a more serious threat to the continuity of these arts. کوچ‌نشینی به‌عنوان یکی از کهن‌ترین شیوه‌های زیست بشر، حامل میراثی غنی از عناصر فرهنگی و هنری است. در میان عشایر بویراحمد، لباس و دست‌‎بافته‌ها دو رکن اساسی هویت، بازتاب‎دهندۀ ساختار معیشتی، اقلیمی و باورهای این قوم هستند. با این حال، تغییرات پرشتاب دنیای مدرن، بقای این عناصر را با چالش‌های جدی مواجه کرده است. سؤال اصلی پژوهش آن است که آسیب‌شناسی لباس و دست‏‌بافته در فرهنگ و هنر عشایر بویراحمد براساس چه مؤلفه‌ها و فرآیندهایی قابل تبیین است؟ هدف پژوهش شناسایی، تحلیل و طبقه‌بندی نظام‌مند آسیب‌های وارده به لباس و دست‌بافته و تبیین فرآیندهای مؤثر بر این آسیب‌هاست. روش پژوهش، کاربردی و توصیفی- تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات به‌صورت اسنادی و میدانی در مناطق گُرگو، سَرداب، کاکان، وِزگ، زَنگَوا و گردنۀ مَلَه‌شوره انجام شده است. تحلیل اطلاعات با رویکرد کیفی و استقرایی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که آسیب‌های وارده در دو سطح «کالبدی- فنی» و «کارکردی-اجتماعی» قابل تبیین هستند. در سطح کالبدی، عواملی چون فرسایش محیطی، زوال بیولوژیک و استفاده از مواد اولیۀ نامرغوب (الیاف مصنوعی و رنگ‌های ناپایدار) شناسایی شد؛ اما در سطح عمیق‌تر (اجتماعی- کارکردی)، این عناصر دچار دگردیسی ماهوی شده‌اند. لباس بومی از یک پوشش روزمره، به یک تن‌پوش آیینی و نمایشی تقلیل یافته و دست‌‎بافته‌ها تحت تأثیر عقلانیت اقتصادی و نفوذ کالاهای صنعتی ارزان‌‎قیمت، کارکرد مصرفی خود را از دست داده و دچار کالایی‌‏شدن شده‌اند. نتایج، حاکی از آن است که اگرچه آسیب‌های کالبدی قابل بازسازی هستند؛ اما آسیب‌های فرهنگی ناشی از گسست نسلی و تغییر سبک زندگی، تهدیدی جدی‌تر برای تداوم حیات این هنرها محسوب می‌شوند.

https://niamag.birjand.ac.ir/article_4196_0fd4b8a8354a77a3fa75e3d97e7a34e6.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 13 31 2026 07 23 Analysis of the Four Seasons Carpet with Haddad's Signature Based on Gérard Genette's Transtextuality Approach تحلیل قالیچه چهارفصل با امضا حدّاد بر اساس رویکرد ترامتنیت ژرار ژنت 69 88 4177 10.22077/nia.2026.10887.2037 FA ساحل عرفان منش استادیار، گروه هنر، دانشگاه حضرت معصومه ، قم، ایران. :s.erfanmanesh@hmu.ac.ir 0000-0002-1886-6609 Journal Article 2026 02 09 In this research, the main issue is analyzing the relationships between the texts present in Haddad's Four Seasons carpet. The Four Seasons carpet is an art form from the late Qajar period, with numerous examples also woven in the early Pahlavi era. The presence of the name Haddad in this carpet, and according to Khoshknabi, its production by Sheikh Hassan Haddad, gives the work special importance and value, as it indicates the artist's identity and is a source of research value. The carpet's images include bas-reliefs and historical buildings, whose juxtaposition creates specific relationships. The main question of this research is how the relationships and implications between the constituent texts of the work are formed, and the goal is to explain these relationships and understand the meaning of the symbols, texts, and works within the piece. The research method is descriptive-analytical and based on Genette's transtextuality approach, which allows for analyzing the production, relationship, and semantic consequences of these texts. The findings show that the artist created a text that emphasizes the superiority of pre-Islamic symbols and Iranian heritage. This work also implicitly refers to the Baharestan carpet, and placing Haddad's name above the Sasanian king introduces him as a guardian of Iran's cultural heritage, and the relationships between the texts emphasize the importance of preserving and transmitting cultural identity. در این پژوهش، مسئله اصلی تحلیل روابط میان متن‌های موجود در قالیچه چهارفصل حداد است. قالیچه چهارفصل، از هنرهای پایان دوره قاجار است که نمونه‌های متعددی از آن در اوایل پهلوی نیز بافته شده است. حضور نام حداد در این قالیچه، و بر اساس نظر خشکنابی، تولید آن توسط شیخ حسن حداد، اهمیت و ارزش ویژه‌ای به اثر می‌دهد، زیرا نشانگر هویت هنرمند و منبع ارزش پژوهشی است. تصاویر قالیچه شامل نقش‌برجسته‌ها و بناهای تاریخی است که هم‌نشینی آنها روابط خاصی را ایجاد می‌کند. سؤال اصلی این پژوهش چگونگی راوابط و دلالت‌های میان متن‌های تشکیل دهنده اثر است و هدف، تبیین این روابط و درک معنای نمادها، متون و آثار درون اثر است، روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و بر پایه رویکرد ترامتنیت ژنت است که امکان تحلیل نحوه تولید، رابطه و پیامدهای معنایی این متون را فراهم می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد هنرمند، متنی خلق کرده است که بر برتری نمادهای دوران پیش از اسلام و میراث ایرانی تأکید دارد. همچنین این اثر به شکل ضمنی بیانگر قالیچه بهارستان است و قرار دادن نام حداد بر سر شاه ساسانی، او را به عنوان حافظ میراث فرهنگی ایران معرفی می‌نماید، و روابط میان متن‌ها، بر اهمیت نگهداری و انتقال هویت فرهنگی تأکید می‌کند.

https://niamag.birjand.ac.ir/article_4177_13b919438259814cd5be8cb45877d577.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 13 31 2026 07 23 The Throne as a Symbol of Sovereignty: The Discourse of Power in Timurid and Safavid Painting تخت به‌مثابه نماد سلطنت: گفتمان قدرت در نگارگری دوره‌های تیموری و صفوی 89 110 4022 10.22077/nia.2026.10847.2034 FA امیرحسین عباسی شوکت آباد کاندیدای دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنراسلامی، گروه هنراسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران سیدرضا حسینی دانشیار گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد،‌ تهران، ایران Journal Article 2026 01 04 In Persian painting of the Timurid and Safavid periods, the royal throne, as a central element, has played a meaning‑constituting role in organizing the discourse of power. Despite its importance, previous studies have been predominantly descriptive and iconographic and have not addressed the discursive function of the throne in the reproduction of power structures based on Foucault's theory. Hence, the main problem of the present research is how the throne is represented as a discursive mechanism, relying on Foucault's discourse of power in these two periods. This research aims to analyze and compare the discursive function of the royal throne in Timurid and Safavid painting based on Foucault's discourse of power, in order to demonstrate how the representation of the throne as a discursive mechanism produces and consolidates concepts such as royal legitimacy and social hierarchies, and thereby clarifies the transformations in the subtexts of power and knowledge across these two periods. Research questions: How does the royal throne, as a discursive mechanism within the framework of Foucault's theory of power, produce and reproduce the structures of power and royal legitimacy in Timurid and Safavid painting? Based on Foucault's approach to the discourse of power, and considering the historical transformations of the throne, what changes can be observed in the representation of the discourse of power in Safavid painting compared to Timurid painting? The present research is fundamental in terms of its objective and qualitative in nature. It employs a descriptive‑analytical method with a comparative approach, utilizing discourse analysis based on Foucault's theory of power. Data collection was carried out through library research, and the analysis was conducted in four stages: description, coding of discursive concepts, comparative analysis, and conclusion. The research corpus consists of Timurid and Safavid paintings in which the royal throne is represented, or royal power is reproduced in the physical absence of the throne. From among these, based on the principle of theoretical saturation, 20 paintings (10 works from each period) were purposefully selected according to their visual, historical, and content characteristics. The findings indicate that in Timurid painting, the royal throne, by employing visual centrality, geometric symmetry, distancing, and the stasis of figures, represents a static and centralized power. In contrast, in Safavid painting, the throne is situated within a pluralistic and ritualistic structure, and power is distributed through courtly interactions, collective presence, and surrounding symbolic elements. This transformation signifies a shift from stasis and absolute centrality to dynamic action and active courtly behavior. در نگارگری ایرانی دوره‌های تیموری و صفوی، تخت سلطنتی به‌عنوان عنصری محوری، نقش معناساز در سازماندهی گفتمان قدرت داشته است. با وجود اهمیت آن، پژوهش‌های پیشین عمدتاً توصیفی و شمایل‌نگارانه بوده و به کارکرد گفتمانی تخت در بازتولید ساختارهای قدرت بر پایه نظریه فوکو نپرداخته‌اند. از این رو، مسئله اصلی پژوهش حاضر، نحوه بازنمایی تخت به‌مثابه یک مکانیسم گفتمانی با اتکا بر گفتمان قدرت فوکو در این دو دوره است. این پژوهش با هدف تحلیل و مقایسه کارکرد گفتمانی تخت شاهی در نگارگری تیموری و صفوی بر پایه گفتمان قدرت فوکو انجام شده تا نشان دهد چگونه بازنمایی تخت به‌مثابه مکانیسمی گفتمانی، مفاهیمی چون مشروعیت سلطنت و سلسله‌مراتب اجتماعی را تولید و تثبیت کرده و تحولات زیرمتن‌های قدرت و دانش را در این دو دوره روشن می‌سازد. سوالات پژوهش: ۱. تخت شاهی به‌مثابه یک مکانیسم گفتمانی در چارچوب نظریه قدرت فوکو، چگونه در نگارگری تیموری و صفوی به تولید و بازتولید ساختارهای قدرت و مشروعیت سلطنت می‌پردازد؟ ۲. بر اساس رویکرد گفتمان قدرت فوکو، با توجه به تحولات تاریخی تخت، چه تغییراتی در بازنمایی گفتمان قدرت در نگارگری صفوی نسبت به تیموری مشاهده می‌شود؟ پژوهش حاضر از نظر هدف بنیادی و از نظر ماهیت کیفی است و با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی و بهره‌گیری از گفتمان‌کاوی مبتنی بر نظریه قدرت فوکو انجام شده است. گردآوری اطلاعات به‌روش کتابخانه‌ای صورت گرفته و تحلیل در چهار مرحله توصیف، کدگذاری مفاهیم گفتمانی، تحلیل تطبیقی و نتیجه‌گیری انجام شده است. جامعه پژوهش شامل نگاره‌های تیموری و صفوی است که در آن‌ها تخت شاهی بازنمایی شده یا قدرت سلطنتی در غیاب فیزیکی تخت بازتولید می‌گردد. از میان آن‌ها، بر اساس اصل اشباع نظری، ۲۰ نگاره (۱۰ اثر از هر دوره) به‌صورت هدفمند بر اساس ویژگی‌های بصری، تاریخی و محتوایی گزینش شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تخت شاهی در نگارگری تیموری با بهره‌گیری از مرکزیت بصری، تقارن هندسی، فاصله‌گذاری و سکون فیگورها، قدرتی ایستا و متمرکز را بازنمایی می‌کند. در مقابل، در نگارگری صفوی، تخت در ساختاری متکثر و آیینی قرار می‌گیرد و قدرت از راه تعاملات درباری، حضور جمعی و عناصر نمادین پیرامونی توزیع می‌شود. این تحول بیانگر گذار از سکون و مرکزیت مطلق به کنش پویا و رفتار فعال درباری است.

https://niamag.birjand.ac.ir/article_4022_d5ff135377d39f1de7372c95c74dd962.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 13 31 2026 07 23 Trans-textual Reading of Cryptic Inscription on the Entrance Door of Bayazid Bastami Mosque in Shahrud-Semnan خوانش ترامتنیت یادگارنویسی‌ رمزی درب ورودی مسجد بایزید بسطامی در شاهرود-سمنان 111 132 4220 10.22077/nia.2026.10836.2032 FA عاطفه فاضل استادیار، گروه هنرهای صناعی، دانشکده هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز 0009-0005-7325-5420 ندا آشوری دانشجوی دکتری هنر اسلامی دانشکده هنرهای صناعی دانشگاه هنراسلامی تبریز 0009-0003-0215-6041 Journal Article 2026 01 20 Cryptic inscriptions in architectural spaces, as informal writing practices, have often been pushed to the margins of text-centered studies and treated merely as individual acts or damage to historical monuments. Yet these inscriptions can carry semantic, historical, and discursive layers that emerge in relation to prior texts and the spatial context. The central problem of this research is how to read and interpret the cryptic inscriptions behind the entrance door of Bayazid Bastami Mosque in Bastam within Gerard Genette’s framework of transtextuality. The study aims to analyze these inscriptions as multilayered texts and to reveal the network of intertextual, paratextual, metatextual, hypertextual, and architextual relations they establish with mystical traditions, religious texts, and the spatial-architectural structure of the mosque. Accordingly, the research question is: How can the cryptic inscriptions in the Bayazid Bastami Mosque be analyzed as multilayered texts within a network of transtextual relations? Methodologically, the study is qualitative and descriptive-comparative, grounded in Genette’s theory of transtextuality. Data collection combined fieldwork and library research: the inscriptions were documented through direct observation and high-resolution digital photography, then analyzed comparatively and hermeneutically using theoretical sources, mystical writings, historical accounts, and studies of vernacular inscriptions. Findings show that the cryptic inscriptions under study go beyond individual pilgrim experiences and acquire meaning within a network of texts, symbols, and mystical-historical discourses. Analysis through Genette’s five categories of transtextuality reveals dynamic relations with mystical texts, Sufi beliefs, and the spatial significance of the mosque’s entrance, generating meaning across time and place. The study concludes that texts inscribed in sacred spaces, even in the form of cryptic graffiti, carry complex linguistic, historical, and mystical layers. یادگارنویسی‌های رمزی در فضاهای معماری به‌عنوان کنش‌های نوشتاری غیررسمی، در بسیاری از مطالعات متن‌محور در حاشیه قرار گرفته و غالباً به‌صورت رفتارهای فردی یا آسیب به بناهای تاریخی تلقی شده‌اند. این نوشتارها دارای لایه‌های معنایی، تاریخی و گفتمانی هستند که در پیوند با متون پیشین و زمینه‌های مکانی شکل می‌گیرند. مسئله اصلی این پژوهش، نحوه خوانش و تفسیر یادگارنویسی‌های رمزی پشت درب ورودی مسجد بایزید بسطامی در شهر بسطام در چارچوب نظری ترامتنیت ژرار ژنت است. هدف پژوهش، بررسی این یادگارنویسی‌ها به‌مثابه متونی چندلایه و آشکارسازی شبکه روابط میان‌متنی، فرامتنی و بیش‌متنی آن‌ها با سنت‌های عرفانی، متون دینی و ساختار فضایی–معماری مسجد است. پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است: چگونه می‌توان یادگارنویسی‌های رمزی در فضای مسجد بایزید بسطامی را به‌مثابه متنی چندلایه در شبکه‌ای از روابط ترامتنیت تحلیل کرد؟ این پژوهش از نظر ماهیت کیفی و از نظر روش، توصیفی–تطبیقی است و با تکیه بر نظریه ترامتنیت ژرار ژنت صورت گرفته است. گردآوری داده‌ها به دو شیوه میدانی و اسنادی صورت گرفته است؛ اینگونه که یادگارنویسی‌ها از طریق مشاهده مستقیم و تصویربرداری دیجیتال با وضوح بالا مستندسازی شده و سپس با بهره‌گیری از منابع نظری، متون عرفانی، تاریخی و پژوهش‌های مرتبط با نوشتارهای مردمی، مورد تحلیل تفسیری و تطبیقی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که یادگارنویسی‌های رمزی مورد مطالعه، فراتر از بیان تجربه‌های فردی زائران، در شبکه‌ای از متون، نمادها و گفتمان‌های عرفانی و تاریخی معنا می‌یابند. تحلیل طبق گونه‌های پنج‌گانه ترامتنیت ژنت (بینامتنیت، پیرامتنیت، فرامتنیت، بیش‌متنیت و سرمتنیت). نشان می‌دهد که این نوشتارها در پیوندی پویا با متون عرفانی، باورهای صوفیانه و جایگاه مکانی درب ورودی مسجد قرار گرفته و در بستر زمان و مکان به تولید معنا می‌انجامند. این نتایج نشان می‌دهد که متن در فضاهای مقدس، حتی در قالب یادگارنویسی‌های رمزی، دارنده لایه‌های پیچیده زبانی، تاریخی و عرفانی است.

https://niamag.birjand.ac.ir/article_4220_35d02fef7d9a24e237057162abab82b7.pdf