دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 A Study on Yin and Yang-like Motifs in the Pottery Art of Islamic Iran بررسی و مطالعه نقوش شبه یین و یانگ در هنر سفالگری دوران اسلامی ایران 5 22 3556 10.22077/nia.2025.9237.1938 FA فهیمه آقایی دانشگاه نیشابور 0009-0003-2608-6500 هاشم حسینی دانشگاه نیشابور 0000-0003-4084-8981 Journal Article 2025 04 15 The present article explores decorative motifs resembling the form of "Yin and Yang" in the pottery art of Islamic Iran. Yin and Yang is a circular form composed of two parts that represent the opposing yet complementary forces of existence. The main premise of this study is that, throughout Islamic periods in Iran, various artists — including potters — created a wide range of similar motifs inspired by the Yin and Yang form, which simultaneously reflected a distinctive identity aligned with the philosophy of Islamic art.<br /><br />Specifically, certain Islamic-era pottery pieces exhibit motifs that share similarities with the Chinese Yin and Yang form. These commonalities, which may help trace the origin of some Islamic pottery decorations, form the basis for this research. It seeks to answer the following question:What factors influenced the use of Yin and Yang-like decorative motifs in Islamic Iranian pottery, and into how many categories can these motifs be classified in terms of execution? To address this question, the study employs a descriptive-comparative method with an analytical approach, and relies on both library and digital resources for data collection. Among the available pottery works, ten selected pieces — distinguished by their strong visual resemblance to the Yin and Yang form and spanning a historical range from the early Islamic period to the end of the Qajar era — have been examined and analyzed.The findings indicate that numerous Yin and Yang-inspired motifs can be identified in Islamic Iranian pottery. These motifs bear significant visual similarity to the original form but exhibit notable differences in design details and conceptual nature due to the influence of Islamic art philosophy. For instance, some of these motifs are executed using arabesque, floral, or animal-based designs. In other words, Muslim potters, inspired by the form and meaning of Yin and Yang, combined it with Islamic thought to create unique and innovative decorative motifs. جستار حاضر، به مطالعه‌ نقوش تزیینی مشابه فرم «یین و یانگ» در هنر سفالگری دوران اسلامی ایران می پردازد. یین و یانگ فرمی دایره‌ای شکل و متشکل از دو قسمت است که به نیروهای متضاد هستی و در عین حال مکمل هم، اشاره دارد. انگاره اصلی مقاله مبتنی بر اینست که در طول دوران اسلامی ایران هنرمندان مختلف از جمله سفالگران با الگوبرداری از نقش یین و یانگ طیف متنوعی از نقوش مشابه را برای تزیین آثار هنری ابداع کردند که در عین حال دارای ابعاد هویتی خاص متناسب با حکمت هنر اسلامی بوده است. بطور خاص در برخی از سفالینه‌های دوران اسلامی ایران چنین نقوشی مشاهده می‌شود که می‌توان وجوه اشتراکی بین آنها و فرم یین و یانگ چین یافت. وجوه اشتراک مد نظر که می تواند در شناسایی خاستگاه بخشی از نقوش سفالینه اسلامی موثر افتد دلیلی بر انجام این پژوهش است و به دنبال پاسخ به این پرسش است که؛ نقوش تزیینی مشابه با فرم‌ یین ‌و یانگ چین در تزیینات سفالینه دوران اسلامی ایران تحت تاثیر چه عواملی به‌کار رفته و به لحاظ اجرا به چند گونه قابل دسته-بندی می‌باشد؟ در راستای نیل به پاسخ این پرسش از روش تحقیق توصیفی- تطبیقی با رویکرد تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و الکترونیکی استفاده شده است. از میان آثار قابل دسترس سفالینه، 10 اثر شاخص به لحاظ شباهت بیشتر با فرم یین و یانگ در نقوش و با توالی تاریخی از ابتدای دوران اسلامی تا پایان دوره قاجار مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که: گونه‌های متعدد نقوش مشابه با فرم یین و یانگ در آثار سفالینه‌ی دوران اسلامی ایران قابل شناسایی است که دارای شباهت‌های زیادی با فرم‌ مذکور است ولی در جزییات طراحی و ماهیت مفهومی حکمت هنر اسلامی تفاوت‌هایی مشاهده می‌شود که از جمله تفاوتهای طراحی می‌توان به اجرای این فرم در قالب نقش اسلیمی یا گیاهی یا جانوران مختلف اشاره کرد؛ به عبارت دیگر هنرمندان سفالگر مسلمان با الهام از فرم و معنای یین و یانگ و ترکیب آن با اندیشه‌های اسلامی، نقوش مشابهی را در قالبهای ابتکاری و بدیع بکار برده‌اند. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3556_656f0dbf9392657eed7feefc486781fb.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 Analysis of the element of light in Ashurai painting with an emphasis on the basics of the wisdom of Nourieh Sohravardi (study of works by Abdulhamid Qadirian) تحلیل عنصر نور در نقاشی عاشورایی با تاکید بر مبانی حکمت نوریه سهروردی (مطالعه موردی آثاری از عبد الحمید قدیریان) 23 39 3568 10.22077/nia.2025.8940.1925 FA زینب رسولی کنارسری کارشناسی‌ارشد پژوهش هنر، دانشکدة هنر و معماری دانشگاه گیلان، رشت، ایران حسینعلی عابددوست دانشیار گروه ارتباط تصویری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0000-0001-6413-9130 زیبا کاظم پور دکتری پژوهش هنر، دانشکدة هنر،دانشگاه شاهد، ، تهران، ایران Journal Article 2025 03 12 نور اساس حکمت در هنر اسلامی است. حکمت، همواره خداگراست و علم به خاستگاه اصل‌هاست؛ کار حکمت ظهور روحانیت و تکمیل نفس است. نظریة سهروردی، بر اساس ترجمان و تبیین آیات قرآن است و به این معناست که جهان، جز نور و اشراق نیست. هنر عاشورایی از جمله هنر حکمی، دینی و دارای معنایی ژرف و باطنی است. استاد عبدالحمید قدیریان با رویکرد پژوهشی در عرصة هنر بارها به فرایند تبدیل مفهوم به فرم پرداخته، با خلق آثار عاشورایی خود، پیوند اساسی بین حکمت و دین برقرار کرده و مخاطب را به باطن و حقایق مفهومی عاشورا دعوت کرده است. پرسش اصلی تحقیق اینست: بازنمایی نور در نقاشی‌های استاد قدیریان چه ارتباطی با مفهوم نور در حکمت اشراق دارد؟ روش پژوهش، از لحاظ ماهیت توصیفی- تحلیلی است. جمع‌آوری اطلاعات به روش کتابخانه‌ای و از طریق یادداشت‌برداری و تصویرخوانی است. داده‌های پژوهش از جنبه کیفی و به روش استدلال و منطقی بررسی می‌شوند. این نتایج حاصل می‌گردد که، در نقاشی‌های عاشورایی قدیریان، واقعة کربلا و عنصر نور، فراتر از نور طبیعی، به نظام مفهومی، و حکمی تبدیل شده است. عنصر نور به عنوان کامل‌ترین نماد برای تجلی وحدت و عدل الهی، دارای ماهیتی مقدس، و روحانی است که بازنمایی عالم والا و رحمانی را بر عهده دارند، و علاوه بر تجلی صفتِ خدایی، شخصیت‌های نورانی به عنوان اشراق، نور معنوی و داراری ارزشی قدسی نقش شده‌اند. در آثار قدیریان مشابهت‌سازی ظاهر محسوس در هستی، مانند جنگ و خونریزی که به چشم می‌آید، نیست، بلکه همه چیز بر اساس صنع الهی و تقلیدی از روح قدسی متصور شده است. این هنرمند وجهی تعالی از نظام معنوی را ترسیم کرده، و اکثراً آسمان کربلا را نشان داده و از زمینی بودن فاصله گرفته است؛ بر این اساس واقعة عاشورا در آثار قدیریان به معنای حیات بازنمایی شده است. بازنمایی نور در نقاشی‌ها به عنوان رمزی عمیق با مفهوم نور اشراقی به وحدانیت ذات حق ارتباط دارد، امام حسین(ع)، بینات و شواهدی از منشاء نور است و منورکنندة عالم محسوس، ممدوح و معناست از این‌رو، بیداری و بینایی توسط نور هدایت، و کوری و خوابی با ظلمت و عدم نور نشان داده شده است. As a reasoned phenomenon, light is central to wisdom. Wisdom is always God-oriented and science is the origin of principles; The work of wisdom is the emergence of spirituality and self-fulfillment. Suhrawardi's theory is based on the translation and explanation of the Qur'anic verses and it means that the world is nothing but light and illumination. Ashurai art is one of the religious and religious art and has a deep and esoteric meaning. With a research approach in the field of art, Abdulhamid Qadirian has repeatedly addressed the process of transforming the concept into form, by creating his Ashura works, he has established a fundamental link between wisdom and religion and invited the audience to the conceptual truths of Ashura. The main research question is, with what purpose and meaning is the element of light used in the Ashura works of Abdul Hamid Qadirian, and how is the Karbala incident represented in Qadirian's works? What is the relationship between the representation of light in Ostad Qadirian's paintings and the concept of light in the wisdom of illumination? The research method is descriptive-analytical in nature. Collecting information is in a library method and through note-taking and image reading. The research data are analyzed from a qualitative aspect and by reasoning and logic method. These results show that: in Qadirian's Ashura paintings, the element of light has a sacred, spiritual and spiritual nature, and in addition to the manifestation of the divine attribute, luminous characters are depicted as illumination and spiritual light. Imam Hussain (a.s.) is the vision and evidence of the origin of light and the illuminant of the perceptible world, praise and meaning, on this basis, the event of Ashura is represented in Qadirian's works in the meaning of life. The representation of light in the paintings as a deep code is related to the concept of luminous light and the unity of the essence of truth, hence, awakening and vision are shown by guiding light, and blindness and sleep are shown by darkness and lack of light. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3568_5481b2f34a74e427a2818014b8e103b0.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 Conceptual Analysis of the Earth Element in Iranian Miniature Art (Case Study: Safavid Era) شناسایی مفاهیم عنصر خاک در هنر نگارگری ایران (موردپژوهی: عصر صفوی) 40 60 3555 10.22077/nia.2025.8439.1898 FA امیرحسین شعبانیان کارشناسی ارشد معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران. 0009-0002-3743-3187 مصطفی محبیان دانشجوی دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران. 0000-0002-3700-5978 سیده فاطمه حسینی کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران. 0009-0004-1787-3016 کورش مؤمنی دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول، دزفول، ایران 0000-0002-6978-3571 Journal Article 2024 11 18 In Islamic-era Iranian miniature painting, the element of earth holds a profound semantic and aesthetic significance. Given that the worldview and intellectual perspective of the Safavid era were shaped within the framework of Islamic thought, this element—which symbolizes both the beginning and the end of existence—was given special attention in the paintings of this period. This study, employing a concept-oriented approach, examines the meanings associated with earth in Safavid miniature artworks. Although the significance of earth in the painting of this period has previously been overlooked by researchers, the present study integrates both qualitative and quantitative methodologies to analyze its distribution and meaning within selected artworks. It seeks to answer two key questions: "What conceptual meanings are embedded within the element of earth in Safavid miniature painting?" and "Which of these meanings held particular importance in Safavid-era painting?"<br /><br />To achieve this, the research first utilized content analysis methods to code library-based data related to the Quran and Islamic poetry into initial and conceptual categories. Subsequently, descriptive statistics and the MAXQDA software were used to calculate the distribution and frequency of each concept in the case studies. The findings indicate that the element of earth in the Islamic era comprises six distinct concepts, with their frequency in Safavid miniature art as follows: "Sublimity" at 74%, "Humility" at 62.9%, and "Creation" at 51.8%—the most prominently reflected themes. Meanwhile, "Existence" at 44.4%, "Resurgence" at 29.6%, and "Nothingness" at 22.2% were less frequently represented.<br /><br />The findings of the study indicate that the element of soil in the paintings of this period has been transformed into a visual language that invites the viewer to spiritual contemplation. This suggests that through such an analysis, one can uncover hidden layers of meaning in these artworks and consider them not merely as decorative imagery, but as carriers of meaning and reflections of a broader cultural and philosophical worldview. در هنر نگارگری ایرانی دورۀ اسلامی، عنصر خاک به عنوان یک مفهوم کلیدی، بار معنایی و زیبایی‌شناختی گسترده‌ای را در خود جای داده است. با توجه به اینکه جهان‌بینی و نگرش فکری عصر صفوی در چارچوب دورۀ اسلامی شکل گرفته، این عنصر که نمایندۀ آغاز و پایان جهان هستی است، در نگارگری این دوره مورد توجه ویژه قرار گرفته است. این پژوهش با رویکرد مفهوم‌محور، به بررسی مفاهیم مرتبط با خاک در آثار نگارگری دورۀ صفوی می‌پردازد. اگرچه اهمیت عنصر خاک در نگارگری این دوره پیشتر مورد غفلت محققان قرار گرفته، اما پژوهش حاضر با ترکیب رویکردهای کیفی و کمی، به تحلیل توزیع و معنای این مفهوم در نگاره‌های منتخب می‌پردازد و سعی دارد به این پرسش‌ها پاسخ دهد: «عنصر خاک در نگارگری دورۀ صفوی چه مفاهیمی را در خود جای داده است؟» و «کدام یک از مفاهیم خاک در نگارگری دورۀ صفوی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است؟» برای دستیابی به پاسخ این پرسش‌ها، ابتدا با روش تحلیل محتوای متنی، مفاهیم مرتبط با عنصر خاک در منابع دینی و متون ادبی دوره اسلامی شناسایی و کدگذاری شد. در مرحله بعد، با بهره‌گیری از نرم‌افزار MAXQDA و آمار توصیفی، بسامد و توزیع این مفاهیم در نگاره‌های منتخب دوره صفوی تحلیل گردید. یافته‌ها حاکی از آن است که شش مفهوم «شرف‌یافتگی» (با 74%)، «افتادگی» (62.9%)، «آفرینش» (51.8%)، «هستی» (44.4%)، «بازخیزش» (29.6%) و «نیستی» (22.2%) در بازنمایی عنصر خاک قابل تشخیص‌اند. نتایج پژوهش بیانگر این است که عنصر خاک در نگاره‌های این دوره، در قالب تصویر، به نوعی زبان بصری تبدیل شده و مخاطب را به تأملی معنوی دعوت می‌کند. این امر نشان می‌دهد که می‌توان از رهگذر چنین تحلیلی، به لایه‌های پنهان معنایی در نگاره‌های این دوره دست یافت و آن‌ها را فراتر از صرف تزئینات تصویری، به عنوان حاملان معنا و جهان‌بینی فرهنگی مورد توجه قرار داد. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3555_22b1cd168ec628442b3d4dc00fca434b.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 Comparative study of Abu Reyhan Biruni’s astronomical theory (362 - 442 AH) with the illustration of the position of the heavens at the time of Islander’s birth in Shiraz school Timurid period (807- 862 AH) reserved in the Library of Well come Instit مطالعه تطبیقی نظریه نجومی ابوریحان بیرونی (362 ـ 442 ه.ق) با نگاره موقعیت آسمان‌ها در زمان ولادت اسکندر مکتب شیراز دوره تیموری (807 ـ 862 ه.ق) محفوظ در کتابخانه انستیتوی ولکام لندن 61 78 2871 10.22077/nia.2024.6795.1793 FA الهه پنجه باشی دانشیار گروه نقاشی دانشکده هنر دانشگاه الزهرا(س) 0000-0001-5631-8622 یاسمین رحیمی گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه‌الزهرا(س)، تهران، ایران. Journal Article 2023 09 18 Iranian painting has long had an unbroken link with your literature and books. At Shiraz Painting School during the time of Alexander Sultan, who was an art-loving person and a poet, many Golchins written. In fact, these Golchins are a collection of literary, scientific and historical works written in this Golchins as a single copy. One of these Golchins is the Golchin of Iskandar's birth. The purpose of this study is to analyze and match the image of Iskandar's birth with the opinions of Abu Rayhan Biruni's astronomical rulings, show the reflection of astronomical rulings in Iranian painting and examine the common and contradictory points between them. This research answers these questions: How is Iskandar's birth illustration depicted based on looking at astronomy? How can this illustration be adapted to the verdicts of Biruni's astronomy? This study was conducted using descriptive-analytical method using library resources. The findings of this study indicate that Iskandar's birth illustration is not based on Biruni's opposition to astronomical rulings, but is similar to the issues he has raised in this regard, and this illustration is illustrational based on astronomical rulings. نگارگری ایرانی از دیرباز پیوندی ناگسستنی با ادبیات و کتاب‌آرایی داشته است. در مکتب نگارگری شیراز در زمان اسکندر سلطان که فردی هنردوست بود و طبع شعر نیز داشت، گلچین‌های زیادی کتاب‌آرایی شده است؛ درواقع این گلچین‌ها مجموعه‌ای از گزیده آثار ادبی، علمی و تاریخی هستند که در این گلچین‌ها به‌صورت یک نسخه واحد کتابت شده‌اند. ازجمله این گلچین‌ها، گلچین رساله ولادت اسکندر است. در این پژوهش با تحلیل و تطبیق نگاره ولادت اسکندر با آراء احکام نجوم ابوریحان بیرونی، بازتاب احکام نجوم در نگارگری ایرانی را نمایان می‌کند و نقاط مشترک و متضاد بین آن دو را بررسی می‌نماید. این پژوهش به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد: نگاره ولادت اسکندر با مبنای نگاه به نجوم چگونه به تصویر کشیده شده است؟ این نگاره چگونه با آراء احکام نجوم بیرونی قابل تطبیق است؟ این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و فیش‌برداری انجام‌شده است. یافته‌های این پژوهش نشان‌دهنده این است که نگاره ولادت اسکندر هرچند بر مبنای مخالفت بیرونی با احکام نجوم نیست ولی با مسائلی که او در این باب مطرح کرده است مشابهت و مطابقت دارد و این نگاره بر پایه احکام نجوم تصویرپردازی شده است. https://niamag.birjand.ac.ir/article_2871_2650d6089a6d640c5e85b2b88265dc2b.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 Comparison of the concept of gender in the Safavid period with reference to archaeological evidence and historical evidence مقایسه مفهوم جنسیت در دوره صفوی با استناد به شواهد باستان‌شناختی و قرائن تاریخی 79 101 3179 10.22077/nia.2024.7795.1861 FA سید رسول موسوی حاجی ستاد باستانشناسی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، مازندران، ایرا 0000-0002-3672-8541 محمد اسماعیل اسماعیلی جلودار عضو هیئت علمی دانشگاه تهران. گروه باستان شناسی 0000-0002-5094-9471 یوسف قاسمی قاسموند دانشجوی دکترا/ دانشگاه مازندران Journal Article 2024 07 12 Gender, as one of the most important social structures in all societies, has always been considered a factor for social stratification, so that in addition to racial, class, ethnic and religious inequalities, we can also talk about gender inequalities, this means the position of women is unequal compared to men in various fields. Travelogues are sources that provide valuable information about gender structure and society's attitude towards it. Tourists' curiosity about the condition of women has caused many questions to arise in their minds and this issue is also reflected in their works. On the other hand, the use of pictures as a decorative element in buildings and manuscripts to convey a special message has always been important. The paintings of the Safavid period should be considered as one of the sources for understanding the society of that period. The scenes that include the figures of women can be seen in different forms and with various subjects in the art of Islamic Iran. The aim of this research is the comparative study of the concept of gender in the Safavid era by referring to archaeological and historical evidence. The question raised in this research is, what is the difference between the evidence related to the archeology of gender in the Safavid period and its historical evidence? The research method of the present study is descriptive-analytical. The results of this research show that there is a significant difference between the archaeological evidence during the Safavid period and its historical evidence. In historical sources and texts, the cultural limitations of women's presence in the community of unmarried men have been seriously emphasized, but these cultural limitations and religious excuses are not evident in archaeological evidence. جنسیت به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ساختارهای اجتماعی در تمامی جوامع، همواره عاملی برای قشربندی اجتماعی محسوب می‌شده است، به‌گونه‌ای که علاوه بر نابرابری‌های نژادی، طبقاتی، قومی و مذهبی می‌توان از نابرابری‌های جنسیتی نیز سخن گفت، این امر به معنای موقعیت نابرابر زنان در مقایسه با مردان در حوزه‌های مختلف است. سفرنامه‌ها از منابعی هستند که اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار جنسیت و نگرش جامعه به آن ارائه می‌کنند. کنجکاوی سیاحان درباره وضعیت زنان موجب شده است تا پرسش‌های زیادی در ذهن‌شان ایجـاد شـود و ایـن مسئله نیز در آثارشان بازتاب یافته است. از سوی دیگر، کاربرد نگاره‌ها به‌منزله عنصری تزیینی در بناها و نسخ خطی بـرای انتقـال پیـامی خـاص همواره اهمیت داشته است. نگاره‌های دوران صفوی را باید در مقام یکی از منابع جهت شناخت جامعه آن دوره دانست. صحنه‌هایی را که دربرگیرنده‌ی پیکره‌هایی از زنان است به‌صورت‌های مختلف و با موضوعات متفاوت در هنر ایران اسلامی می‌توان مشاهده کرد. هدف از این پژوهش، مقایسه مفهوم جنسیت در دوره صفوی با استناد به شواهد باستان‌شناختی و قرائن تاریخی است. سؤالی که در این پژوهش مطرح می‌شود این است که چه تفاوتی بین شواهد مرتبط با باستان‌شناسی جنسیت در دوره صفوی با قرائن تاریخی آن وجود دارد؟ روش تحقیق پژوهش حاضر، توصیفی-تحلیلی است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد بین شواهد باستان‌شناختی در دوره صفوی با قرائن تاریخی آن تفاوت چشمگیری وجود دارد. در منابع و متون تاریخی بر محدودیت‌های فرهنگی حضور زنان در اجتماع مردان نامحرم تأکید جدی شده است لیکن این محدودیت‌های فرهنگی و معذورات شرعی چندان در شواهد باستان‌شناختی مشهود نیست. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3179_91378b331327b40e564390c43cd6b2be.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 A Study of the Visual Analysis of Brick ended plug Stucco Panels in the Shagerd Iwan of the Jameh Mosque of Isfahan واکاوی ویژگی‌های بصری نقوش توپی‌گچی در قاب‌های دیواری ایوان شاگرد مسجد جامع اصفهان 102 121 3586 10.22077/nia.2025.9224.1937 FA الناز شاه پسندی دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت مدرس،تهران، ایران. محمد خزائی دکتری ارتباط تصویری - گرافیک. استاد تمام گروه گرافیک دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس تهران، ایران. Journal Article 2025 04 27 The Jameh Mosque of Isfahan is one of the most prominent examples of Islamic architecture in Iran, featuring a wide range of decorative elements from various historical periods, particularly the Seljuk and Ilkhanid eras. Among the significant ornamental techniques used in this mosque is Brick Ended Plug (plaster relief with recessed brick background), which is especially visible in the wall panels of the Shagerd Iwan. Despite the long history and technical-aesthetic value of this method, the visual structure of these plasterworks has received little focused attention in scholarly sources. The need to examine and document the visual components of these elements, and to uncover the underlying visual patterns, has provided the basis for this study. This research aims to investigate the visual elements present in two plaster wall panels created in the Brick Ended plug technique, located in the arched corridor of the southeastern section of the Shagerd Iwan of the Jameh Mosque. The main research question is: What visual elements are used in these motifs and inscriptions, and how do they affect composition, harmony, rhythm, and visual balance? The research method is descriptive–analytical. Data have been collected through library and archival studies as well as field observations, including direct viewing, photography, and line drawing of the motifs. The analysis is based on fundamental principles of visual arts—such as point, line, shape, texture, space, and composition—and each element has been examined through selected case samples from the panels. The findings indicate that in the examined panels, a variety of line types and directions (vertical, diagonal, curved, and straight), proportional forms, and repeated motifs have resulted in a structured and harmonious visual organization. The use of negative space alongside geometric forms and Kufic inscriptions contributes to a greater sense of visual cohesion. The contrast between the soft plaster texture and the surrounding brickwork enhances the relief of the motifs, while natural light plays a role in emphasizing their visual depth. The analysis shows that these plasterworks, both technically and visually, exhibit significant structural and compositional complexity, achieved through precise proportionality and rhythmic repetition. مسجد جامع اصفهان یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری اسلامی در ایران است که دربردارنده طیف متنوعی از تزئینات وابسته به دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه دوران سلجوقی و ایلخانی، می‌باشد. یکی از تکنیک‌های تزئینی برجسته در این بنا، گچ‌بری به شیوه توپی‌گچی ته‌آجری است که به‌ویژه در قاب‌های گچی دیواری ایوان شاگرد مشاهده می‌شود. با وجود پیشینه دیرینه و اهمیت فنی و بصری این نوع گچ‌بری، تحلیل ساختار بصری آن در منابع علمی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ضرورت واکاوی مؤلفه‌های بصری این آثار، به‌منظور مستندسازی هنری و آشکار ساختن الگوهای تصویری نهفته در آن‌ها، انگیزه شکل‌گیری این پژوهش بوده است. این مطالعه با هدف بررسی عناصر بصری در دو قاب گچی دیواری گچ‌کاری‌شده به شیوه توپی‌گچی ته‌آجری، واقع در معبر قوس‌دار جنوب‌شرقی ایوان شاگرد مسجد جامع اصفهان انجام گرفته است. پرسش اصلی تحقیق آن است که این نقوش و کتیبه‌ها از چه عناصر بصری‌ای تشکیل شده‌اند و این عناصر چگونه در ساختار ترکیب‌بندی، هماهنگی، ریتم و تعادل بصری اثرگذار بوده‌اند. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی–تحلیلی است. داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای و اسنادی گردآوری شده و بخش میدانی شامل مشاهده مستقیم، تهیه عکس و طراحی خطی از نقوش بوده است. تحلیل نقوش بر اساس اصول هنرهای تجسمی شامل نقطه، خط، شکل، بافت، فضا و ترکیب‌بندی صورت گرفته است. برای هر یک از عناصر بصری، نمونه‌هایی از قاب‌ها به‌صورت موردی تحلیل شده‌اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که در قاب‌های مورد بررسی، تنوع در نوع و جهت‌گیری خطوط (عمودی، مورب، منحنی، صاف)، نسبت‌بندی فرم‌ها، و تکرار الگوها موجب ایجاد نظمی ساختاری و بصری شده است. همچنین، استفاده از فضاهای منفی در ترکیب با فرم‌های هندسی و خطوط کوفی بنایی، باعث انسجام بصری بیشتری شده است. تضاد بین بافت نرم گچ و مصالح آجری در زمینه، جلوه‌ای برجسته به نقوش بخشیده و نقش نور در برجسته‌سازی فرم‌ها، به غنای بصری اثر افزوده است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که این گچ‌بری‌ها از نظر فنی و بصری، واجد پیچیدگی‌های ساختاری و ترکیبی خاصی هستند که با رعایت تناسبات و تکرار هماهنگ عناصر، نظام‌مندی دقیق در ترکیب‌بندی آن‌ها شکل گرفته است. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3586_224e5e49814ca908e58c02e28a0462c1.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 An analysis of the hexagonal tiles made by Tabriz school artists from the 7th to the 10th century AH تحلیلی بر کاشی‌های شش‌ضلعی ساخت هنرمندان مکتب تبریز در سده‌های هفتم و دهم هجری قمری 122 136 3162 10.22077/nia.2024.7483.1842 FA سولماز امیرراشد استادیار گروه هنر دانشگاه محقق اردبیلی 0000-0001-8249-5075 علی زارعی دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه بیرجند 0000-0002-2052-195X سید مهدی حسینی نیا پژوهشگر پسادکتری، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، 0009-0004-3527-7154 Journal Article 2024 04 04 Hexagonal tiles became one of the most desirable decorative forms during the Ilkhanid period, and in most of the buildings of that time; Samples were used. These tiles are comparable to the geometric, animal and plant motifs inspired by the works of Central Asia and Yuan China, and are thought to be related to the arrival of Kashmiri, Khatai and Uyghur artists and craftsmen. These artists were called by the order of Abaqa Khan to decorate Buddhist religious buildings, but the great change and transformation in the techniques and artistic motifs that emerged in Takht Suleiman Palace from the remaining buildings from this period; It indicates that these artists and artisans have been in extensive collaboration with local artists and artisans. Turkish and Chinese motifs in tiles have been used for a long time in the works of Tabrizi painters and tilers and are also considered as the distinguishing feature of the Tabriz school. Therefore, the main goal of this research; Determining the characteristics and visual effects of the hexagonal tiles of the Tabriz school through studying and matching samples of tiles, as a widely used and fixed element among all types of tiles, is used by Tabrizi tile artists. The most important separable and known elements in these tiles are technique, color and pattern. This research is of a qualitative type and the research method used is descriptive-analytical and the method of data collection; Library, documentary and field studies. The results of the research show that the hexagonal tiles made by Tabrizi artists are used in azure, white-blue, iridescent and gilded colors, in one form side by side, or in combination with triangle, square, narrow rectangles and circular sunshades, and were developed in the following periods. Is. During the Ilkhanid period, there was a superiority of animal motifs over plants in hexagons. In later periods, geometric motifs were used less and plant motifs were developed. These motifs can also be seen in Sham (Damascus) and Ottoman works in later periods. The most commonly used colors are gold, yellow, blue, green, black and white. کاشی به شکل شش‌ضلعی در دوره ایلخانی به یکی از مطلوب‌ترین اشکال تزیینی تبدیل شد و در اکثر بناهای آن زمان؛ نمونههای به کار رفت. این کاشی‌ها با نقش‌های هندسی، حیوانی و گیاهی ملهم از آثار آسیای میانه و یوان چین قابل‌مقایسه هستند و تصور می‌رود با ورود هنرمندان و صنعتگران کشمیر، ختای و اویغور در ارتباط باشند. این هنرمندان به‌فرمان آباقاخان برای تزیین در بناهای مذهبی بودایی فراخوانده شدند، اما تغییر و تحول بزرگ در فنون و نقوش هنری پدید آمده در کاخ تخت سلیمان از بناهای برجای‌مانده از این دوره؛ نشانگر آن است که این هنرمندان و صنعتگران با هنرمندان و صنعتگران بومی در همکاری گسترده بوده‌اند. نقوش ترکی و چینی در کاشی‌ها در آثار نقاشان و کاشی‌کاران تبریزی به مدت زیادی به‌کاررفته و به‌عنوان وجه ممیزه مکتب تبریز هم محسوب می‌شود. ازاین‌رو هدف اصلی از این پژوهش؛ مشخص نمودن ویژگی‌ها و جلوه‌های بصری کاشی‌های شش‌ضلعی مکتب تبریز از طریق مطالعه و تطبیق نمونه‌هایی از کاشی‌ها، به‌عنوان یک عنصر پرکاربرد و ثابت در میان انواع کاشی‌ها به‌کاررفته، توسط هنرمندان کاشی‌ساز تبریزی است. مهم‌ترین عناصر قابل‌تفکیک و شناخته‌شده در این کاشی‌ها تکنیک، رنگ و نقش است. این پژوهش از نوع کیفی بوده و روش تحقیق به‌کاررفته به‌صورت توصیفی-تحلیلی و شیوه گردآوری داده‌ها؛ مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی و میدانی است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که کاشی‌های شش‌ضلعی ساخت هنرمندان تبریزی به‌صورت رنگ‌های لاجوردی، سفید-آبی، معرق و طلا‌کاری، به‌صورت یک‌شکل کنار هم، یا توأم با قطعات مثلث، مربع، مستطیل‌های باریک و شمسه‌های منقش دایره‌ای شکل به‌کاررفته‌اند و در ادوار بعدی توسعه‌یافته است. در دوره ایلخانی برتری نقوش حیوانی بر گیاهی در شش‌ضلعیها وجود داشته است. در ادوار بعدی، نقوش هندسی کمتر به‌کاررفته و نقوش گیاهی توسعه‌یافته است. این نقوش در ادوار بعدی در آثار شام (دمشق) و عثمانی نیز دیده می‌شود. رنگ‌های پرکاربرد در آن‌ها رنگ‌های طلایی، زرد، آبی، سبز، سیاه‌وسفید است. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3162_d60678e8f2ba9c540798ebbde31177e8.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 Analysis of the Dabeh-al-Ard Images in the Safavid Falnameh Manuscripts from a Historical Perspective تحلیل نگاره‌های دابه‌الارض در نسخه‌های فالنامه دوره صفوی از منظر روایات 137 153 3587 10.22077/nia.2025.9066.1931 FA ناهید جعفری دهکردی استادیار گروه صنایع دستی، دانشکده هنر و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران 0000-0003-1828-9159 باقر مختاری دزکی استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران Journal Article 2025 03 07 In the Safavid era, especially during the reign of Shah Tahmasp, Falnamehs were used as a tool for prophecy and inspiration from the future and played an important role in the connection of religion, politics, and popular culture. These images not only conveyed religious messages, but also helped to predict the future and understand fate. Dabeh-al-Ard, as one of the signs of the Last Judgment in Islam, is depicted in a cryptic and complex manner in the early Safavid era paintings. The aim of this research is to identify the concepts and symbols present in the Dabeh-al-Ard images in the Safavid Falnamehs and the question is raised: "What concepts do the Dabeh-al-Ard images in the Safavid Falnameh Manuscripts reflect?" Accordingly, the authors are attempting to examine four images of Dābbat al-Arḍ from the illustrated fortune-telling books of Shah Tahmasp Safavi's era in the light of qualitative studies through documentary studies. The research method is also based on the analysis of the visual and textual content of these works, which focuses in particular on the relationship between religious and mythological symbols in the religiosity of the visual culture of the Safavid era. The findings show that in these works, Dābbat al-Arḍ is depicted as a being with human and animal characteristics and symbols such as the staff of Moses and the ring of Solomon, which are attributed to this being based on Shiite narrations. In other words, the image of Dābbat al-Arḍ in these works is a reflection of the combination of Shiite and Sunni beliefs, especially during the era of the growth and power of Akhbarism in contrast to Shiite rationalism. These symbols, along with other visual features in the images, which are mostly influenced by Sunni narrations, present an image of the religious and social threats and concerns of that time. فالنامه‌ها در دوره صفوی، به‌ویژه در زمان شاه طهماسب، به‌عنوان ابزاری برای پیشگویی و الهام گرفتن از آینده به کار می‌رفتند و نقشی مهم در پیوند دین، سیاست، و فرهنگ عامه داشتند. این نگاره‌ها نه‌تنها پیام‌های مذهبی را منتقل می‌کردند، بلکه به پیشگویی آینده و شناخت سرنوشت نیز کمک می‌کردند. دابّة الأرض به‌عنوان یکی از نشانه‌های قیامت در اسلام، در نگاره‌های اوایل دوره صفوی به‌گونه‌ای رمزگون و پیچیده به تصویر کشیده شده است. هدف این پژوهش شناسایی مفاهیم و نمادهای موجود در نگاره‌های دابّة الأرض در فالنامه‌های صفوی است و این سوال مطرح می‌شود که "نگاره‌های دابّة الأرض در نسخه‌های فالنامه دوره صفوی چه مفاهیمی را بازتاب می‌دهند؟" بر این اساس نگارندگان تلاش دارند با مطالعات اسنادی، از میان فالنامه‌های مصور دوره شاه طهماسب صفوی چهار نگاره از دابّة الأرض را در پرتو مطالعات کیفی با روش توصیفی تحلیلی بررسی کنند. روش پژوهش نیز مبتنی بر تحلیل محتوای بصری و متنی این آثار است که به‌ویژه بر رابطه میان نمادهای مذهبی و اسطوره‌ای در دینی‌سازی فرهنگ تصویری دوره صفوی تمرکز دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در این آثار، دابّة الأرض به‌عنوان موجودی با ویژگی‌های انسانی و حیوانی و نمادهایی چون عصای موسی (ع) و انگشتر سلیمان (ع) به تصویر کشیده شده است که بر اساس روایات شیعی به این موجود نسبت داده می‌شود. به عبارت دیگر، تصویر دابّة الأرض در این آثار بازتابی از ترکیب باورهای شیعی و اهل سنت، به‌ویژه در دوران رشد و قدرت گرفتن اخباری‌گری در مقابل عقلانیت شیعی است. این نمادها در کنار دیگر ویژگی‌های بصری موجود در نگاره‌ها، که بیشتر از روایات اهل سنت متاثر هستند، تصویری از تهدید و نگرانی‌های دینی و اجتماعی آن زمان را به نمایش می‌گذارند. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3587_aba53da2f6340a8b89dc96d09d0d0430.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 Classification and analysis of techniques for making glass works of the Qajar era in the Qajar Museum of Tabriz طبقه‌بندی و تحلیل فنون ساخت آثار شیشه‌ای دوران قاجار در موزه قاجار تبریز 154 174 3593 10.22077/nia.2025.8383.1892 FA مهناز دولگری شرف گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه سوره، تهران عبدالکریم عطارزاده گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه سوره، تهران Journal Article 2024 11 17 During the Qajar era, with the expansion of the Iranian government's foreign relations, European countries and Türkiye provided the Iranian market with their exportable water bottles. With the increasing growth of this import in the 13th-14th century AH. And due to the low quality of domestic fountains, imported works were favored. In the Qajar Museum of Tabriz, various glass works from the Qajar era, with various and eye-catching methods of construction and decoration, are kept. The works of this collection have a significant contribution in introducing the state of glassmaking in the Qajar era, which have been examined in the present study. The purpose of the upcoming research is to introduce the types of glass works of this collection and their manufacturing methods. The current research was trying to answer two questions: What are the types of glass works in this collection? And what were their manufacturing techniques (techniques and types of glass used)? The current article, which is an Applied research, has a descriptive-analytical nature and was conducted based on library and field studies. The above investigations resulted in the important conclusion that the works of art of this museum include: 1- Narrows. 2- Jewelry boxes. 3- Inkwells. 4- Teapots. 5- Base of hookahs. 6- Sherbet service. 7- Vases. 8- Base cherry. 9- perfumer. 10- Chocolate container. 11- There are lighting accessories (Nowrozi tulip candlesticks and oil lamps) that were imported to Iran from European countries such as France, England, as well as Bohemia and Turkey, and among them, only one product was produced in Iran. The methods of making these works include: footi-moldi (blown in a mold), footi (free-blown) and pressi, and the types of glass used in making the works are lip-colored (libsharbati), two skins, three skins, epaline, barfatan. And it was flat glass. در دوران قاجار با گسترش روابط خارجی دولت ایران، کشورهای اروپایی و ترکیه بازار ایران را در اختیار آبگینه‌های صادراتی خود درآوردند. با رشد روزافزون این واردات در سده 13_14ه.ق. و با توجه به کیفیت پائین آبگینه‌های داخلی، آثار وارداتی با اقبال مواجه شد. در موزه قاجار تبریز، آثار شیشه‌ای گوناگونی از دوران قاجار، با شیوه‌های ساخت و تزئین متنوع و چشم‌نواز نگهداری می‌شود. آثار این مجموعه، سهم به سزایی در معرفی وضعیت شیشه‌گری دوران قاجار دارند که در پژوهش حاضر مورد بررسی قرار گرفته‌اند. هدف پژوهش پیش‌رو معرفی انواع آثار شیشه‌ای این مجموعه و شیوه‌های ساخت آنهاست. پژوهش حاضر در صدد پاسخ به دو سوال بود که، انواع آثار شیشه‌های موجود در این مجموعه کدامند؟ و فنون ساخت (تکنیک و انواع شیشه-های به کار رفته) آنها به چه صورت بوده است؟ مقاله‌ی حاضر که پژوهشی کاربردی است، دارای ماهیت توصیفی- تحلیلی بوده و بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای، میدانی انجام گرفته است. بررسی‌های فوق منتج این مهم گشت، که آثار آبگینه‌ی این موزه شامل: 1- تنگ‌ها. 2- صندوقچه‌های جواهرات.3- جوهردان‌ها. 4- چایدان‌ها. 5- پایه قلیان‌ها. 6- سرویس شربت‌خوری. 7- گلدان‌ها. 8-ساغر پایه‌دار. 9- عطردان. 10- شکلات‌خوری‌ها. 11- لوازم روشنایی (شمعدان‌های لاله نوروزی و چراغ های نفتی) بوده که از کشورهای اروپایی مانند فرانسه، انگلستان و همچنین بوهمیا و ترکیه به ایران وارد شده است و در بین آنها تنها یک اثر تولید ایران است. شیوه‌های ساخت این آثار شامل: فوتی قالبی (دمیده در قالب)، فوتی (دمیده آزاد) و پِرِسی بوده و انواع شیشه‌های به کار رفته در ساخت آثار به صورت ِ لب‌رنگی (لب‌شربتی)، دو پوست، سه پوست، اٌپالین، بارفَتَن و شیشه‌ی تخت بوده است. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3593_cdd0500dc0ef6682fa6ec6d2e6b577c4.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 Investigating the Parthian Wall Painting Traditions in Early Islamic Centuries based on Panofsky's theory Case Study: Neyshabur's Takestan Tappeh بازجست سنت دیوارنگاری پارتی در دیوارنگاری قرون اولیه اسلامی بر اساس نظریه پانوفسکی نمونه مورد مطالعه: تپه تاکستان نیشابور 175 189 2551 10.22077/nia.2023.6614.1772 FA رضا خزاعی دانشجوی دکتری پژوهش هنر دانشگاه شاهد پرویز اقبالی دانشکده هنر دانشگاه شاهد یعقوب آژند استاد تمام دانشگاه تهران سیدرضا حسینی گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران. میثم لباف خانیکی گروه باستان شناسی دانشگاه تهران Journal Article 2023 07 26 It is necessary to explore different historical, social, and cultural components to study the history of illustration in general and Iran's historical era in particular. Therefore, factors beyond a simple idea should be sought even in research limited to a single image. In this sense, among the theories and methods for such studies in the pictorial field, the Panofsky iconography theory is a shortcut to reaching the backgrounds, roots, and causes of forming an image. With such a view, the iconography approach has been chosen to systematically study the mural painting of the Ghoushchi man (a hunter who uses hawks for hunting) on Neishabur's Takestan Tappeh. This mural painting was found in the ruins of Neyshabur, belongs to the early centuries of the Islamic era, and shows a hunting scene with unique elements; this image expresses its ancientness, so it is of great importance. This research aims to examine these pictorial components from the content and form aspect and to answer this central question: to what extent can the Parthian visual tradition role be found in this Islamic era mural painting? What was revealed during the research shows the significant role that pre-Islamic pictorial traditions had in forming this mural. The Parthian and Sassanid visual traditions' role seems clear. Each of these traditions has a unique role that directly or indirectly and vicariously affected the Ghoushchi man mural painting. However, it should be noted that these influences cannot be studied apart from the cultural geography critical role of the historical Great Khorasan and the nations living there during these centuries. برای مطالعه‌ی تاریخ تصویرگری به طور عام و در ایرانِ تاریخی به طور خاص، می‌بایست مولفه‌های متفاوتی را از حیث تاریخی، اجتماعی و فرهنگی مورد کنکاش قرار داد. یه این معنی که حتی در یک پژوهش محدود به یک تک نگاره نیز، عواملی ورای یک تصویر ساده را در آن را باید جست. از این حیث در میان نظریات و روش‌هایی که برای مطالعات اینچنینی در حوزه تصویر وجود دارد، نظریه شمایل شناسی پانوفسکی راه میانبری است برای رسیدن به پس زمینه‌ها و ریشه‌ها و علل شکل گیری یک تصویر. از این نظر رویکرد شمایل شناسی برای بررسی نظام‌مند دیوار نگاره مرد قوشچی در تپه تاکستان نیشابور انتخاب گردیده است. این دیوار نگاره بنا به دلایل مختلفی از جمله اینکه در ویرانه‌های شهر نیشابور به دست آمده، متعلق به قرون ابتدایی دوران اسلامی است و نمایشگر صحنه‌ی شکاری با مولفه‌های خاص تصویری است که بیان از دیرینگی آن دارد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. در این پژوهش سعی گردیده این مولفه‌‌های تصویری از جنبه محتوایی و فرمی مورد بررسی قرار گیرد و این سوال اصلی را پاسخ دهد که به چه میزان می‌توان نقش سنت‌ تصویری پارتی را در این دیوار نگاره دوران اسلامی جستجو نمود؟ آنچه که در خلال پژوهش نمایان گردید، بیانگر نقش ویژه‌ای است که سنن تصویری پیش اسلامی در شکل گیری این دیوار نگاره دارند. نقش سنت‌های تصویری پارتی و ساسانی واضح به نظر می‌رسد. البته هر کدام از این سنن نقش ویژه‌ای را دارا هستند که یا به طور مستقیم یا غیر مستقیم و نیابتی تاثیرات خاص خود را بر دیواره نگاره مرد قوشچی گذارده‌اند. البته باید مورد توجه باشد که این تاثیرات فارغ از نقش مهم جغرافیای فرهنگی خراسانِ بزرگِ تاریخی و اقوام ساکن در طی این قرون در آن قابل مطالعه نیست. https://niamag.birjand.ac.ir/article_2551_921c2dc40d0b979c2910298d2f880152.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 The Evolution of Motifs and Techniques of Architectural Ornaments in the Historical Mosques of Khorasan; From the Seljuk to the Safavid Period سیر تطور نقوش و فنون آرایه‌های معماری در مساجد تاریخی خراسان؛ از دوره سلجوقی تا دوره صفوی 190 209 3860 10.22077/nia.2026.10201.1997 FA محسن طبسی دانشیار گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران. 0000-0001-8896-811X بهزاد زارعی دانشجوی دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران. Journal Article 2025 10 04 Architectural decorative motifs and their executive techniques in mosques, in general and particularly in the historical mosques of Khorasan, have not only served an aesthetic function but have also played a significant role in conveying sacred and spiritual concepts. However, few comprehensive and periodized studies have undertaken a comparative analysis of the evolutionary trajectory of these decorative motifs and techniques within the context of historical developments. This research aims to analyze the course of this evolution in the architectural ornamentation of Khorasan's mosques from the Seljuk to the Safavid period, seeking to identify the predominant motifs in each era and elucidate their relationship with contemporary executive techniques. Accordingly, two primary research questions have been formulated: First, which motifs exhibited the highest prevalence in the mosques of Khorasan across different historical periods? And second, what were the executive techniques employed in the ornamental features of these mosques, and what was the distribution of their usage? The present study proceeds from the premise that each historical period, influenced by its specific conditions, presented distinct repertoires of motifs and techniques, thereby engendering either an evolutionary or a transformative trend in mosque decoration. The research methodology is historical-analytical, with data gathered through documentary study, field surveys, and analysis of extant artifacts. From a total of 55 identified mosques, a sample of 32 mosques was selected, classified, and analyzed according to four historical periods. The findings indicate that geometric patterns and epigraphic bands (inscriptions) were prominently present throughout all periods, with nearly all decorative motifs falling into these two categories; although geometric motifs consistently maintained a position of decorative dominance. Specifically, geometric patterns were the predominant decorative element during the Seljuk and Khwarazmian periods. In the Ilkhanid period, the prevalence of inscriptions increased, approaching that of geometric motifs. During the Timurid era, the use of geometric motifs surged once again to its peak. In the Safavid period, given the relatively equal utilization of various decorative motifs, no single dominant motif is distinctly observable. From the perspective of executive techniques for ornamentation, the results demonstrate variations in the extent of usage for brickwork, stucco carving, tilework, and stone masonry across different eras. Brickwork was the predominant technique in the Seljuk and Khwarazmian periods. Stucco carving gained prominence during the Ilkhanid period. In the Timurid era, the techniques of stucco carving and tilework were the most recurrent ornaments in Khorasan's mosques. Furthermore, during this period, stone masonry emerged as a novel decorative technique, acquiring a distinct status which, by the Safavid period, established itself as a frequently employed ornament. In the Safavid period, due to the concurrent application of all executive techniques, no single dominant technique is markedly evident. نقوش و فنون اجرایی تزئینات معماری در مساجد، به‌طور عام و به‌ویژه در مساجد تاریخی خراسان، علاوه بر جنبه‌ زیبایی‌شناختی، نقش مهمی در القای مفاهیم قدسی و معنوی نیز داشته‌اند. بااین‌حال، کمتر پژوهشی جامع و دوره‌بندی‌شده، که به بررسی تطبیقی سیر تطور نقوش و فنون تزئینی این مساجد در بستر تحولات تاریخی بپردازد، انجام شده است. این پژوهش، با هدف تحلیل سیر تحول نقوش و فنون آرایه‌های معماری مساجد خراسان از دوره سلجوقی تا دوره صفوی، تلاش دارد تا نقوش غالب در هر دوره را شناسایی کرده و رابطه آن‌ها با فنون اجرایی هم‌عصر را تبیین کند. بر این اساس، دو پرسش شکل گرفته است. نخست این‌که در ادوار مختلف تاریخی، چه نقوشی بیشترین فراوانی را در مساجد خراسان داشته‌اند؟ و دیگر این‌که فنون اجرائی به‌کاررفته در آرایه‌های مساجد، چه بوده و فراوانی آن‌ها چگونه بوده ‌است؟ پژوهش حاضر با فرض بر این‌که هر دوره تاریخی، متأثر از شرایط خاص خود، آرایه‌های متفاوتی از نقوش و فنون را ارائه داده و روندی تکاملی یا تغییریافته را در تزئینات مساجد رقم زده، انجام شده است. روش تحقیق از نوع تاریخی‌- تحلیلی است و داده‌ها از طریق مطالعه اسنادی، برداشت‌های میدانی و تحلیل آثار موجود گردآوری شده‌اند. از میان تعداد 55 باب مسجد شناسایی‌شده، تعداد ۳۲ باب مسجد به‌عنوان حجم نمونه، انتخاب و بر اساس چهار دوره تاریخی، طبقه‌بندی و تحلیل شده‌اند. نتایج نشان می‌دهند که نقوش هندسی و کتیبه در تمامی ادوار حضور پررنگی داشته‌اند و تقریباً تمامی نقوش تزئینی، در این دو دسته‌بندی قرار گرفته‌اند؛ هرچند همواره، نقوش هندسی، نقش غالب تزئینی بوده‌اند؛ بدین صورت که در دوره‌های سلجوقی و خوارزمشاهی، نقوش هندسی، نقش غالب بوده‌اند؛ در دوره ایلخانی، فراوانی کتیبه‌ها بیشتر شده و به نقوش هندسی نزدیک شده‌اند؛ در دوره تیموری، بار دیگر، استفاده از نقوش هندسی اوج گرفته‌ است؛ و در دوره صفوی، باتوجه به استفاده یکسان از نقوش ترئینی، نقش غالبی مشاهده نمی‌شود. از منظر فنون اجرایی تزئینات، نتایج نشان می‌دهند که میزان استفاده از آجرکاری، گچ‌بری، کاشی‌کاری و سنگ‌کاری در ادوار مختلف تفاوت‌هایی داشته‌اند. بدین‌ صورت که در دوره‌های سلجوقی و خوارزمشاهی، آجرکاری فن غالب بوده است؛ در دوره ایلخانی، گچ‌بری؛ و در دوره تیموری، فنون گچ‌بری و کاشی‌کاری، آرایه‌های پر تکرار در مساجد خراسان بوده‌اند. همچنین در این دوره، سنگ‌کاری، به‌عنوان فن نوظهور تزئینی، جایگاهی ویژه پیدا کرده که در دوره صفوی، خود را به‌عنوان آرایه‌ای پر تکرار مطرح می‌نماید. در دوره صفوی، باتوجه به استفاده هم‌زمان از تمامی فنون اجرایی، فن غالبی مشاهده نمی‌شود. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3860_5a5eab21ca2a8fef4af5e35709ecca15.pdf

دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 29 2025 08 23 Narrative Analysis of mention (dhkir) Retrieved from Quranic Verses of a Page from Khamseh of British Museum, No. AddMS25900 روایت شناسی اذکار برگرفته از آیات قرآنی در نگاره‌ای از خمسه نظامی موزه بریتانیا 210 226 3909 10.22077/nia.2026.8639.1908 FA فاطمه غلامی هوجقان دانش آموخته دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده هنرهای تجسمی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-6249-1568 حسن بلخاری قهی استاد تمام گروه مطالعات عالی هنر دانشگاه تهران 0000-0002-6304-4815 مینا صدری دانشیار گروه نقاشی و مجسمه سازی دانشگاه تهران Journal Article 2024 12 26 Paying attention to the calligraphic inscriptions in Persian paintings, which mainly include Quranic verses and admonitions derived from them, is an integral part of Iranian-Islamic painting and, in addition to the beauty of the work, has educational and training aspects for the audience. Despite their importance, no specific research has been conducted on Quranic inscriptions in miniature art so far. This study aims to explore the implicit connections between the narrative depicted in the painting "Majnun Taking Refuge in the Kaaba" and the content of the Quranic verses and phrases included within it. The artwork was selected intentionally for this exploration. The central question guiding this research is to understand why the artist refrained from directly transcribing Quranic verses and instead opted for phrases inspired by them. The findings of this study indicate that the artist selectively incorporated verses with deliberate intentions. At times, the verses were adapted into phrases to address God directly, thereby emphasizing His presence in every moment of life. In other cases, the omission of temporal references from a verse allowed for the portrayal of timelessness, extending the reflective nature of these expressions across all periods. The consistent use of third-person references within the inscriptions further suggests that the artist sought to highlight the perspective of an omnipresent observer (God), aware of all events. The present research is qualitative in nature and uses a descriptive-analytical and interpretive method, and has benefited from library resources (real and virtual). توجه به کتیبه‌های خوشنویسی موجود در نگاره‌ها که عمدتاً شامل آیات قرآنی و اذکار برگرفته از آن هستند، بخشی لاینفک از نگارگری ایرانی- اسلامی بوده و علاوه بر زیبایی اثر، واجد جنبه‌های تعلیمی و تربیتی برای مخاطب هستند. تاکنون هیچ پژوهشی در ارتباط با کتیبه‌های قرآنی در نگارگری صورت نگرفته و پژوهش حاضر درصدد است به ارتباط ضمنی و پنهان میان داستان نگاره و فحوای آیات و اذکار نقش بسته در نگاره «پناه بردن مجنون به کعبه» پی ببرد که به صورت غیرتصادفی انتخاب شده‌است. تحقیق حاضر قصد دارد تا به این سوال پاسخ دهد که به چه دلیلی هنرمند از به کار بردن عین آیات طفره رفته و اذکاری ملهم از آیات قرآنی را مورد استفاده قرار داده‌است؟ نتایج پژوهش حاکی از آن است که هنرمند با اهداف خاصی آیات را گزینش می‌کرده‌ و گاهی نیز با دخل و تصرف در آیه و تبدیل کردن آن به ذکر، خداوند را مخاطب قرار داده و مخاطب را به حضور او در تمامی صحنه‌های زندگی توجه می‌داده‌ و گاهی نیز با حذف قیود زمان از آیه، توانسته‌ تا بی‌زمانی را القا کند که وجه تنبّه ذکر را به همه زمان‌ها تسری داده و به صورت آگاهانه و از سر اعتقاد، اغلب از آیات و اذکار سوم شخص بهره گرفته‌‌ تا نشان‌دهنده ناظری بیرونی (خداوند) باشد که عالِم به کل ماجرا است. تحقیق پیش رو از نوع کیفی و به روش توصیفی- تحلیلی و تفسیری بوده و از منابع کتابخانه‌ای (واقعی و مجازی) بهره گرفته‌است. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3909_4175a4b46a45813fccf4bd34c779d817.pdf