دانشگاه بیرجند و همکاری انجمن علمی فرش ایران نگارینه هنر اسلامی 2382-9885 12 30 2026 02 20 Developing an Architectural Framework for the Urban Landscape of Birjand with a Focus on the Application of Modern Lightweight Construction Technologies بررسی میزان تاثیر نقش هندسه، مقیاس و تناسبات معماری بر ارتقای کیفی نمای محلات شهر بیرجند در دوره قاجاریه متکی بر روش تحلیل سلسه مراتبی 102 126 3920 10.22077/nia.2026.10413.2009 FA الهام رمضانی دانشجوی دکترای معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند، خراسان جنوبی،ایران 0009-0007-2372-6524 رضا میرزایی استادیار گروه هنر و معماری، ،دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند، خراسان جنوبی،ایران 0000-0001-8769-0275 محسن وفامهر استاد گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران/ دانشکده هنر و معماری،دانشگاه آزاد اسلامی 0000-0003-2951-1763 سید مسلم سیدالحسینی استاد گروه شهرسازی ،دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد،خراسان رضوی،ایران 0000-0003-0167-3904 Journal Article 2025 11 05 This study examines and interprets the geometry and proportions of architecture in the facades of the historical neighborhoods of Birjand during the Qajar period, focusing on how spatial organization and facade design were formed. The architecture of this era was deeply influenced by Iranian-Islamic principles on the one hand, and by European styles on the other, resulting in an eclectic architectural style with its own distinctive characteristics, among which geometry and proportional relationships stand out as key features. Scholars such as Kamran Diba and Mohammad Ali Pirnia have repeatedly emphasized the importance of these aspects in the identity of Iranian architecture.This article analyzes the design strategies employed in utilizing geometry and proportion in shaping the visual appearance of the historical neighborhoods of Birjand. An examination of the existing buildings, historical maps, and documents reveals the high level of architects’ perception of human scale, climatic adaptation, and the cultural and traditional values reflected in the urban facades. The study further investigates the structural and geometric characteristics of these facades based on fundamental principles such as the golden ratio, human scale, and visual-spatial axes centered around the main historical pathway known as Khajeh Street.Methodologically, this research is descriptive-analytical in nature. Data were collected through archival studies, field surveys, and interviews with experts. To identify the most influential design parameters, six major criteria—geometry, scale, proportion, neighborhood image, climate, and culture—along with twelve sub-criteria were determined across 44 case samples. These indicators were then prioritized based on expert evaluation. Complementary data were gathered through Likert-scale questionnaires distributed via the snowball sampling method. The Analytic Hierarchy Process (AHP) and Thomas L. Saaty’s pairwise comparison matrices were used for weighting and ranking the indicators.The analysis of three key historical neighborhoods—Sardeh, Miyandeh, and Tehdeh—demonstrates that facade design during the Qajar period not only reflects a profound connection to Iranian cultural and architectural heritage but also mirrors the social, economic, and political interactions of the residents. Furthermore, these facades successfully address climatic and environmental challenges while maintaining cultural and aesthetic coherence.The findings indicate that the “scale” criterion holds the highest significance with a weight of 0.6, followed respectively by neighborhood image, geometry, proportion, climate, and culture. Overall, this research reinterprets the architectural language of Birjand’s historical neighborhoods to identify the fundamental parameters shaping their facades during the Qajar era. These results can serve as a theoretical and methodological foundation for future urban revitalization and heritage-based architectural design in historical contexts of Iran. این پژوهش با هدف واکاوی هندسه و تناسبات معماری در سیمای محلات بافت تاریخی بیرجند در دوره قاجار، به تحلیل چگونگی طراحی و سازمان‌دهی فضایی نماهای ساختمان‌های سنتی این دوره می‌پردازد. معماری قاجار، متأثر از مفاهیم عمیق معماری ایرانی–اسلامی از یک‌سو و تأثیرپذیرفته از الگوهای معماری اروپایی از سوی دیگر است؛ تأثیری که منجر به شکل‌گیری سبکی التقاطی با ویژگی‌های خاص خود شده و هندسه و تناسبات را به‌عنوان شاخص‌ترین مؤلفه‌های آن معرفی می‌کند. کامران دیبا و محمدعلی پیرنیا نیز در آثار خود بارها بر اهمیت این ابعاد در معماری ایرانی تأکید کرده‌اند.در این مقاله، با تمرکز بر محلات تاریخی بیرجند، روش‌های به‌کاررفته در بهره‌گیری از هندسه و روابط تناسبی در طراحی عناصر نما مورد تحلیل قرار گرفته است. بررسی آثار موجود، تحلیل نقشه‌ها و اسناد تاریخی نشان می‌دهد که معماران آن دوران درک عمیقی از تأثیر مقیاس انسانی، قدرت اقلیم و نقش فرهنگ و سنت در شکل‌دهی به سیمای شهری داشته‌اند. پژوهش حاضر ضمن تبیین اصولی چون تناسب طلایی، مقیاس انسانی و محورهای دیداری و فضایی، ساختار هندسی نماها را پیرامون اصلی‌ترین معبر بافت تاریخی، موسوم به معبر خواجه‌ها، تحلیل می‌کند.روش تحقیق از نوع توصیفی–تحلیلی است و داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مشاهدات میدانی و مصاحبه با خبرگان گردآوری شده‌اند. برای تعیین مؤلفه‌های اصلی مؤثر بر نمای بناهای تاریخی، شش شاخصه شامل هندسه، مقیاس، تناسبات، سیمای محله، اقلیم و فرهنگ، به‌همراه دوازده زیرشاخص مرتبط در ۴۴ نمونه موردی استخراج و سپس بر اساس دیدگاه متخصصان اولویت‌بندی شده‌اند. در ادامه، با استفاده از پرسشنامه‌های مبتنی بر طیف لیکرت و روش گلوله برفی، داده‌های تکمیلی گردآوری و برای وزن‌دهی نهایی شاخص‌ها از تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) بر مبنای ماتریس‌های زوجی توماس ال. ساعتی استفاده شده است.نتایج تحلیل سه محله تاریخی سرده، میان‌ده و ته‌ده بیرجند نشان می‌دهد که طراحی نماها نه تنها بازتاب‌دهنده‌ی پیوند عمیق با فرهنگ و تاریخ معماری ایرانی است، بلکه بیانگر روابط اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی ساکنان نیز هست. این نماها در عین حفظ اصول فرهنگی، به بهترین شکل به چالش‌های اقلیمی و محیطی پاسخ داده‌اند. یافته‌های نهایی بیانگر آن است که شاخص مقیاس با وزن 0.6 در جایگاه نخست اهمیت قرار دارد و پس از آن به‌ترتیب سیمای محله، هندسه، تناسبات، اقلیم و فرهنگ در شکل‌گیری سیمای کالبدی نقش داشته‌اند.به‌طور کلی، پژوهش حاضر با بازخوانی زبان الگوی محلات تاریخی بیرجند، تلاش دارد تا پارامترهای اصلی و هویتی مؤثر بر شکل‌گیری نماهای دوره قاجار را بر پایه‌ی نقش هندسه و تناسبات تبیین کند؛ نتایجی که می‌تواند به‌عنوان مبنایی برای تدوین اصول طراحی در بازآفرینی بافت‌های تاریخی ایران مورد استفاده قرار گیرد. https://niamag.birjand.ac.ir/article_3920_d6525aa8638c1d8d4da535fbb1a5fc80.pdf