تجلی باور های مذهبی ومناسک دینی مسلمانان در هنر عثمانی ( مطالعه موردی : تصاویر خانه خدا در کاشی کاری ها )

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مدرس دانشگاه هنر اصفهان و دانشجوی دکتری پژوهش هنر

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان

چکیده

      اهمیت مناسک حج(1) و بیت الله الحرام در دوره عثمانی چنان است که این دولت همزمان با حکومت ممالیک، نظارت بر حرمین را عهده­دار بوده و خدماتی چند به آن­ها ارائه می­داد، اما پس از برافتادن این دولت توسط سلطان سلیم عثمانی (در سال923 هـ .ق)، حرمین زیر نظارت مستقیم آنان قرار گرفت. عواملی از قبیل؛ ارسال هدایای نقدی و غیرنقدی سلاطین و درباریان عثمانی برای اهالی حرمین،گستردگی تشریفات و تعددکارگزاران آن، اختصاص موقوفات و خیرات، حمایت مالی از امرای حجاز و انجام دادن کارهای عمرانی؛ از مهم‌ترین تدابیر عثمانیان تا پایان حکومتشان برای تسلط بر حرمین بود. اهمیت حج­گذاری مسلمانان در دولت عثمانی، چنان است که جلوه­هایی از این مکان مقدس و مناسک معنوی، در هنر کاشی­کاری این دوره  نیز، به تصویر درآمده است. در این مقاله قصد داریم تا به روش تاریخی- توصیفی، بر پایه مشاهدات میدانی و مطالعات کتابخانه­ای و سایت­های معتبر؛ مصداق­هایی ازکاربرد تصاویر کعبه، در هنر مذکور را معرفی نموده و ویژگی­های بصری و محتوایی این نمونه­ها را مورد مطالعه قرار دهیم. نتایج تحقیق حاکی از آن است که ترسیم کعبه، علاوه بر نگاره­ها در کاشی­کاری­ها نیز رایج بوده و سعی شده تا این بنای مقدس، با جزئیات و به شیوه­ای واقع­گرایانه به تصویر در آید. اشعار عرفانی(مولوی) درباب تشبیه دل به کعبه، آیات قرآنی (سوره آل عمران) با مضمون کعبه به عنوان نخستین خانه برای عبادت مردم و اهمیت مقام ابراهیم، اجرای تصاویرکعبه با جزئیات و نوشتن نام­های مختلف و متعددی از جمله؛ ارکان کعبه، ورودی­های اصلی، مناره­ها، منبر و ...، کاربرد نقوش گیاهی و هندسی در حاشیه­ها و متنِ تصاویر و ...، از جمله ویژگی­های شاخص این کاشی­کاری­ها به شمار می­رود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Manifestation of Religious Beliefs and Practices of Muslims in Ottoman Art (Case Study: Pictures of the House of God in the Tiling Works)

نویسندگان [English]

  • Bahareh Taghavinejad 1
  • Sedigheh Mirsalehyian 2
1 Ph.D. Candidate in Art Research, Art University of Isfahan, Iran
2 M.A in Handicrafts, Art University of Isfahan, Iran
      •  قرآن مجید 
      •   احمد یاقی، اسماعیل (1379). دولت عثمانی از اقتدار تا انحلال. ترجمه رسول جعفریان. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه. 
      •   بلر، شیلا؛ بلوم، جاناتان (1385). هنر و معماری اسلامی، ترجمه اردشیر اشراقی. تهران: سروش. 
      •    پاکباز، روئین (1385). دایره المعارف هنر، تهران: فرهنگ معاصر.چاپ پنجم.   
      •   پاکپور، سبحان (بی تا). تاریخ امپراتوری عثمانی. تهران: مؤسسه اسلامی قمر بنی هاشم. 
      •    دملوجی سلمی، سمر (1377). ساختمان مسجد الحرام (مکه مکرمه). تهران: نشر مشعر. 
      •   دوغان، اسرا و جعفریان، رسول (1383). حج در دوره عثمانی سال­های 923- 1048. میقات حج. شماره 48: 276-280.   
      •  دوغان، اسرا و جعفریان، رسول (1383). تاریخ و رجال: حجاج و سلاطین. میقات حج. شماره 48: 79-104. 
      •    دوغان، اسرا (1383). ادبیات حج در دولت عثمانی. میقات حج. شماره 50: 95-135. 
      •  دوغان، اسران (1384). از نگاهی دیگر: حج گذاری در کشور ترکیه. میقات حج. شماره 52: 193-216.   
      •  جعفریان، رسول (1381). آثار اسلامی مکه و مدینه. تهران: نشر مشعر. چاپ پنجم. 
      •     ــــــــــــــــــ   (1383). اماکن و آثار: صره همایون و کاروان صره در دولت عثمانی. میقات حج. شماره 47: 87-104. 
      •   ــــــــــــــــــ  (1392). نگار و نگاره، تهران: نشر علم. 
      •  جناتی، محمدابراهیم (1371). اسامی کعبه در قرآن. میقات حج. شماره 1: 37- 46. 
      •   ح‍ق‍ی،‌ اس‍م‍اع‍ی‍ل؛ ‌چ‍ارش‍ی‌ل‍ی، ‌اوزون (1368). ت‍اری‍خ‌ ع‍ث‍م‍ان‍ی‌. ت‍رج‍م‍ه‌ ای‍رج‌ ن‍وب‍خ‍ت‌، تهران: ک‍ی‍ه‍ان.‌ 
      •    خاقانی شروانی (1357). مثنوی تحفة العراقین. به اهتمام یحیی قریب، تهران: شرکت سهامی کتاب­های جیبی.   
      •   خرمشاهی، بهاءالدین (1377). دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی. تهران: دوستان. 
      •   عبدالرّزاق اصفهانی، جمال الدّین (1362). دیوان شعر. تصحیح حسن وحیددستگردی،کتابخانه سنایی. 
      •   فرقانی، محمد (1389). سرزمین یادها و نشانه ها. تهران: نشر مشعر. چاپ بیست و چهارم.
      •    قاضی­عسگر، سیدعلی (1384). موقعیت جغرافیایی مکه و مسجدالحرام. میقات حج. شماره 54: 128. 
      •    کردی مکی، محمدطاهر (1378). کعبه و مسجدالحرام در گذر تاریخ، ترجمه هادی انصاری. تهران: نشر مشعر. 
      •   کلینی، محمدبن یعقوب (1390). اصول الکافی. جلد چهارم.ترجمه عباس حاجیان دشتی. قم: مولود اسلام. 
      •  گودوین،گادفری (1388). تاریخ معماری عثمانی، ترجمه اردشیر اشراقی، تهران: مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن». 
      •   لاری، محیی؛ جعفریان، رسول (1372). توصیف آثار تاریخی مکه و مدینه و فلسفه مناسک حج در فتوح الحرمین،  قم: انصاریان. 
      •   ملک محمدی، امین(1385). بررسی تطبیقی مساجد ترکیه، یشیل جامع ترکیه. چاپ دوم، تبریز: دانشگاه هنر اسلامی. 

دوره 1، شماره 4
پاییز و زمستان 1393
صفحه 70-85
  • تاریخ دریافت: 05 اردیبهشت 1393
  • تاریخ بازنگری: 10 اسفند 1395
  • تاریخ پذیرش: 05 آذر 1393